Dr Alojzy Konior                                               Ludzką    rzeczą   jest    błądzić,    więc  

                                                                                 może   błądze   ale pragnieniem   mem

                                                                                 jest poglębić wiedzę i wzbogacić nią

                                                                                 mój kraj.

                                                                                 (Napis łaciński na domu J. Jonstona w Lesznie)

 

Jan Jonston - zamiast wstępu

 

Ukazywanie społeczności Leszna bogatych tradycji historycznych miasta a wśród nich związków europejskich, było i jest statutowym zadaniem Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego.

XVI - wieczne miasto Leszno stanowiło liczący się w kraju i Europie ośrodek życia umysłowego. Było, graniczącym ze Śląskiem, miastem pogranicza południowo - zachodniej Wielkopolski. Jego odrębność od innych centrów naukowych ówczesnej Polski (Gdańska, Torunia, Krakowa, Wrocławia, Brzegu Dolnego i innych) przejawiała się przede wszystkim w aspektach wyznaniowych i narodowościowych. Właśnie one, wraz ze znaną powszechnie tolerancją, wyróżniały Leszno wśród innych społeczności Wielkopolski i kraju, a również Europy.

Wielka migracja ludności w XVI i XVII stuleciu spowodowała osiedlenie się w Lesznie licznych grup ludności z Czech, Moraw i Śląska. Wśród nich znajdowały się wybitne osobowości, które swą twórczością naukową i kulturalną w znaczący sposób wyróżniły się w historii miasta, a ich prace były znane i użytkowane w ówczesnej Europie. Wśród nich szczególną pozycję zaj­mują: Jan Amos Komeński i Jan Jonston, których nazwiska i twórczość naukowa rozsławiają po dziś dzień miasto Leszno w wielu miejscach współczesnego świata. Stopień owego rozsławiania jest dziś różny, uzależniony od czynni­ków gospodarczych, społecznych, politycznych, historycznych i innych. W każdej prawie europejskiej encyklopedii czy leksykonie znajdziemy hasła o Janie Amosie Komeńskim i Janie Jonstonie. Wypływa stąd konieczność permanentnej popularyzacji ich twórczości naukowej i zasług dla nauki i kultury dawnej i współczesnej.

W roku 2003 przypada 400 -letnia rocznica urodzin Jana Jonstona (1603-1675), który na miejsce stałego zamieszkania wybrał sobie Leszno. Wieloletni pobyt w tym mieście i działalność naukowa były możliwe dzięki mecenatowi Leszczyńskich.

Mija w tym roku również 28 lat od obchodów w Lesznie i Lubiniu 300 -setnej rocznicy śmierci Jana Jonstona, które po trzech wiekach od śmierci uczonego przypomniały jego twórczość naukową z wielu dziedzin wiedzy.

Obchody w 1975 r. przyniosły również wiele efektów materialnych w postaci wydawnictw, pomnika, izby pamięci, medalu, pamiątkowej, plakietki. Imieniem Jonstona nazwano wówczas szpital w Lesznie i Lubiniu.

Wydawnictwa, które się wówczas ukazały, to m.in.:

- Nieznany rękopis Jana Jonstona, autorstwa Haliny Sadowskiej, Lubin 1975,

- O Janie Jonstonie 1603 - 1675 - sympozjum 7975, PWN Warszawa 1978,

- Jan Jonston 1603 - 7675, Praca zbiorowa pod red. Zdzisława Smoluchowskiego, Leszno 1974.

Publikacje te wyszły dzięki staraniom ówczesnych władz miasta Leszna, Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Technik PAN, Leszczyńskiego Towarzy­stwa Kulturalnego i Towarzystwa Miłośników Ziemi Lubińskiej.

Pomnik Jana Jonstona stanął w Lesznie w parku na byłym cmentarzu kalwińskim, gdzie pochowano uczonego, zgodnie z życzeniem, które wyraził mieszkając tutaj. Park otrzymał imię Jana Jonstona w 1976 r. Stojący w nim pomnik jest jedynym w Europie pomnikiem tego uczonego Autorką projektu pomnika jest Magdalena Więcek - Wnuk, profesor Wyższej Szkoły Sztuk Pla­stycznych w Poznaniu. Fundatorem było Leszczyńskie Towarzystwo Kultu­ralne i władze administracyjne miasta Leszna.

 

Pomnik Jana Jonstona

Medal okolicznościowy

 

 

Z okazji 300 - lecia śmierci uczonego wybito także medal wg projektu Stanisława Skrzypczaka z Leszna oraz plakietkę z napisem „JOHANNES JONSTONUS ANNO 1603 -1675 Kongres Naukowy Leszno 1975".

Muzeum Okręgowe w Lesznie przygotowało wówczas i wydało drukiem dwie publika­cje. Jedna z nich to „Spis ekspo­nowanych starodruków", opra­cowany przez Stanisława Chmielowskiego. Towarzystwo Miłoś­ników Ziemi Lubińskiej zorgani­zowało Izbę Pamięci Jana Jon­stona, w jego pałacyku w Składowicach, gdzie uczony spędził twórczo ostatnie dwie dekady swego życia. Niestety, obecnie izba już nie funkcjonuje.

Wybudowany w 1976 r. szpital w Lubiniu przyjął patro­nat Jana Jonstona. Nadmienić wypada, że Jan Jonston patronu­je szpitalom w Tucholi, Lubiniu i Lesznie.

Sympozjum „O Janie Jon­stonie" odbywało się w Lesznie w sytuacji, kiedy miasto w wyniku kolejnego podziału administracyjnego kra­ju, stało się stolicą nowego województwa leszczyńskiego, a Lubin tymczasem znalazł swe miejsce w nowym województwie legnickim.

Wielu spośród tych, których zainteresowania naukowe kierują się ku Jonstonowi, historii Leszna i jego ikonosferze, postaci uczonego poświęcają swą uwagę. Przykładem niech będzie choć kilka ostatnich publikacji książkowych:

- 1997, Historia Leszna, red. Jerzy Topolski, Urząd Miasta Leszna,

- 1997, Leszno i Leszczyńscy, red. Alojzy Konior, LTK Leszno,

- 1998, Odrębność i stereotypowość życia umysłowego w Lesznie, w XVII wieku, Adam  

    Matuszewski, LTK, Leszno,

- 1999, Zarys historii lecznictwa w Lesznie 1555 - 1998, red. Edmund Waszyński i Andrzej  

    Kuczkowski, PTL i LTK, Leszno,

- 1999, 700 - lecie Wodociągu Leszczyńskiego - zarys dziejów, Zbigniew Gryczka, MPWiK

   sp.z o.o. LTK Leszno,

- 2000, Listy Jana Jonstona do Samuela Hartliba, W. J. Hitchens, Adam Matuszewski, John

   Yong, PAN Komitet Historii Nauki i Techniki, Warszawa,

- 2001, Stanisław Leszczyński - król, polityk, pisarz i mecenas, red. Alojzy Konior, LTK

   Leszno,

- 2002, Doktryny i teorie medyczne w publikacjach naukowych lekarzy dawnego Leszna XVII

   i XVIII iv, Krzysztof Pietrzak, Wrocław, Wydawnictwo Arboretum,

- 2002, Jan Jonston u początków polskich zainteresowań starożytnym Egiptem, Hieronim

   Kaczmarek, Wydawnictwo REPRINT, Poznań.

 

W wydawanym w Lesznie przez Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne „Przyjacielu Ludu" na okładce zeszytu V/VI z 2000 r. umieszczono wizerunek Jana Jonstona. Uczonego potraktowano tu jako pierwszego spoza Niemiec antykwariusza, z zainteresowaniami naukowymi z archeologii. Stąd jego patronat nad zorganizowaną w listopadzie 2000 r. konferencją archeologów pt. „Czy­tać, rozumieć i chronić przeszłość". Sądzić wypada, że Jan Jonston, uznawany za „starożytnika", wniósł do historii archeologii myśl o odkrywaniu przeszłoś­ci na podstawie zachowanych po niej pozostałości. O tych pozostałościach ob­radują obecnie w Lesznie, równolegle z naszą sesją archeolodzy na konferencji pt. „Biskupin... i co dalej - zdjęcia lotnicze w polskiej archeologii". Leszczyń­ska Szkoła Archeologii Lotniczej, wspierana przez Instytut Prehistorii U AM i Poznańskie Towarzystwo Prehistoryczne są przykładem łączenia przeszłości ze współczesnością.

„Z dołu widać dokładniej ale z góry więcej" - tak twierdzi archeolog Wojciech Rączkowski. Jan Jonston widział dokładniej opisując naczynia gli­niane, ale z góry widzą więcej uczeni -reprezentanci archeologii lotniczej.

Wydawnictwo, które oddajemy do rąk czytelników, jest pokłosiem kon­ferencji poświęconej Janowi Jonstonowi w czterechsetną rocznicę jego uro­dzin.

Jan Jonston mieszkał w Lesznie przez 31 lat swego życia, tu żył i praco­wał pisząc wiele rozpraw naukowych. Niektóre jego działania z zakresu medy­cyny, edukacji, filozofii, geologii i archeologii zostały opisane w referatach po raz pierwszy. Zwięzły biogram i charakterystykę twórczości uczonego przygotował Adam Matuszewski.

Dzieje miasta Leszna wzbogacone zostały wiedzą na temat studiów akademickich i podróży edukacyjnych młodzieży leszczyńskiej w uczelniach Europy Zachodniej - poprzez referat przygotowany przez Mariana Pawlaka, Leszno będzie mieć więc swoje wyniki badań w tym historycznym obszarze, dołączając do grona innych miast.

Wizję programu szkoły, według projektu Jana Jonstona, znajdzie czytel­nik w opracowaniu Jolanty Dworzaczkowej.

Choć dorobek naukowy Jana Jonstona w dziedzinie medycyny był dotąd bardzo obszernie opracowany, to jednak ówczesny stan wiedzy o położnictwie nie był przedmiotem rozważań. Podjął się tej tematyki Tadeusz Heimrath.

Problematyka moralna zawarta w „Etyce" Jonstona jest przedmiotem roz­ważań Adama Matuszewskiego. Można mieć nadzieję, że staną się one począt­kiem działań środowiska leszczyńskich regionalistów, zmierzających do wyda­nia jej w Lesznie drukiem i rozpowszechnienia wśród etyków i filozofów w kraju.

Wkład wiedzy geologicznej Jana Jonstona w europejską naukę i jej zna­czenie dla Wielkopolski przedstawia referat Janusza Skoczylasa.

O Janie Jonstonie jako miłośniku kultury starożytnego Egiptu napisał Hieronim Kaczmarek, rozwijając tematykę archeologiczną.

Jubileuszowe wydawnictwo zamyka przedruk niewielkiej, bardzo mało znanej w Lesznie książki o Jonstonie, napisanej przez Bronisława Świderskiego. leszczyńskiego lekarza i regionalistę.

Jednym z motywów wydania drukiem plonu konferencji była chęć upa­miętnienia naukowców, którzy swą twórczość naukową w całości lub w częś­ci poświęcili Janowi Jonstonowi, a dziś nie ma ich już wśród nas.

Należeli do nich:

- prof. dr hab. Bogdan Suchodolski - autor głównych myśli charakteryzujących tendencje  

  nauki europejskiej XVII wieku.

- prof. dr hab. Witold Włodzimierz Głowacki - historyk farmacji, związany z Lesznem pracą

  aptekarza w okresie okupacji,

- prof. dr hab. Stanisław Szpilczyński - historyk nauk medycznych i autor prac o

  Jonstonianach.

- prof. dr hab. Gabriel Brzęk - propagator nauk zoologicznych Jana Jonstona. Jeszcze w 2002

  roku wyrażał chęć przybycia do Leszna na konferencję.

Projekt okładki wydawnictwa opracował Jerzy Konieczny, któremu ser­decznie dziękuję, podobnie jak Barbarze Głowinkowskiej, za dokonanie re­dakcji technicznej.

Zakładowi Poligraficznemu „HAF", za iście ekspresowy druk książki, wyrażam serdeczne podziękowanie.

Opracowanie mogło się ukazać drukiem dzięki przychylności władz sa­morządowych Miasta Leszna. Radzie Miejskiej, Zarządowi Miasta i Prezyden­towi Tomaszowi Malepszemu, składam wyrazy podziękowania.