Dobrze ten schował, kto schował w pamięci.  Dante Alighieri

MENU



¯ ¯ ¯ ¯

 

 

Z HISTORII LESZCZYŃSKICH TOWARZYSTW KULTURALNYCH

Kiedy w 1969 r. z Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego wyłoniło się samodzielne Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne nie było chyba nikogo, kto pokusiłby się o sprecyzowanie, jak będą wyglądały dalsze dzieje nowego Towarzystwa. Kiedy po 25 latach patrzymy na jego dokonania z perspektywy lat, widzimy wyraźnie, że nie były to lata stracone. Mówi o tym dobitnie historia Towarzystwa spisana przez jego członków, z konieczności fragmentaryczna i niepełna, a jednak wskazująca wyraźnie jak wiele dobrego zdołała dokonać garstka ludzi, którym na sercu leży dobro stowarzyszenia, jak trwały jest wkład LTK w dzieje miasta i regionu.    

Nie będziemy się jednak chwalić. Niech przemówią fakty!

Jeżeli przyjąć, że regionalizm to ruch społeczny, którego zadaniem jest pielęgnowanie i twórcze rozwijanie dziedzictwa regionu społeczno-kulturowego, to stwierdzić można, że do roku 1963 stowarzyszeń regionalnych w Lesznie nie było. Wykłady dotyczące przeszłości i kultury miasta Leszna, jak również praktyczna działalność z zakresu upowszechniania kultury były co prawda zapisane w statutach licznych leszczyńskich stowarzyszeń działających od końca ubiegłego wieku do 1939 r. włącznie, nie były to jednak stowarzyszenia dla których zadania te stanowiły główny cel. Przypomnieć też należy, że nazwa region była pierwotnie pojęciem geograficznym, obecnie zaś oznacza obszar wyróżniający się spośród innych charakterystycznymi cechami, głównie kulturą, tradycją lub wspólnym losem jego mieszkańców.       

W dziejach Leszna przykładem stowarzyszenia zbliżonego do dzisiejszych stowarzyszeń regionalnych może być Koło Studentów powstałe w 1935 r., a skupiające młodzież leszczyńską studiującą na różnych uczelniach kraju. Prezesem Koła był W. Metelski. a celem organizacji było „krzewienie życia kulturalno-oświatowego", realizowane przez liczne imprezy i odczyty. Koło Studentów przetrwało, z przerwami, do 1937 r., w którym zmieniło statut i nazwę na Koło Lesznian, mające jeszcze raz tylu członków co poprzednie stowarzyszenie. W niektórych miesiącach liczba ta dochodziła do osiemdziesięciu ośmiu. Prezesem najdłużej kierującym Kołem Lesznian był W. Rakowski. Po obu tych stowarzyszeniach nie pozostała żadna dokumentacja. 

W 1939 r. siedemnastu obywateli Leszna założyło Leszczyńskie Towarzystwo Krzewienia Nauki i Sztuki, mające ambicje nie tylko popularyzatorskie ale i badawcze, dotyczące przeszłości Leszna i okolicy. Z tego grona najaktywniejszym był ówczesny działacz społeczny dr Bronisław Świderski i profesor gimnazjalny Bolesław Karpiński. O działalności stowarzyszenia zachowały się tylko ułamkowe informacje oraz trochę wydawnictw.                                                            

W okresie okupacji poza tajnym nauczaniem nie było w Lesznie działalności kulturalnej prowadzonej w środowiskach polskich. Natomiast w grudniu 1945 r., z inicjatywy Oddziału Instytutu Zachodniego w Lesznie, powstało Towarzystwo Miłośników Kultury i Sztuki im. Karola Kurpińskiego, obejmujące swą działalnością region południowo-zachodniej Wielkopolski. Dokładnie nie udało się ustalić o jaki obszar geograficzny chodziło, ale w założeniach swych stowarzyszenie wychodziło poza Leszno i powiat leszczyński. Jego prezesem został pracownik Instytutu Zachodniego dr Z. A. Rajewski. Towarzystwo zaczęło wydawać „Przyjaciela Ludu" stanowiącego skromny dodatek - wkładkę do „Biuletynu Powiatowego" wychodzącego w Kościanie. Miało ono sekcje: naukowo-badawczą, muzyczną i plastyczną. Ta ostatnia w listopadzie 1946 r. utworzyła samodzielną organizację pod nazwą Stowarzyszenie Plastyków Leszczyńskich, której prezesem został Mieczysław Kudella. SPL istniało formalnie do 1950 r., natomiast macierzyste towarzystwo miało duże trudności w realizacji swoich zamierzeń. Działalność kulała od samego początku. Dodatek „Przyjaciel Ludu" ukazał się czterokrotnie. Sekcja muzyczna zorganizowała w początkach 1946 r. koncert poświęcony twórczości Karola Kurpińskiego. sprowadzono też do Leszna dwa teatry, a nawet Operę Poznańską. W 1947 r. TMKiS rozpadło się.  Warto odnotować fakt, że w roku 1946 reaktywowano Koło Lesznian. Prezesem został Henryk Weyna. Głównym celem koła miało być podjecie prac naukowych nad dziejami ziemi leszczyńskiej i praca kulturalno-oświatowa. Stowarzyszenie to istniało tylko do 1948 r.    

18 kwietnia 1963 r., na konferencji kulturalnej skupiającej pracowników i działaczy kultury z Leszna i powiatu, powołano do życia Oddział Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego. W skład pierwszego zarządu weszło aż 31 członków, reprezentujących różne organizacje i instytucje kulturalne. Prezesem został Tadeusz Dudziński, pełniący na co dzień obowiązki Przewodniczącego Powiatowej Rady Narodowej. Celem Stowarzyszenia było koordynowanie inicjatyw kulturalnych, popularyzacja regionu i udzielanie wsparcia finansowego inicjatywom społecznym. Praca odbywała się w trzech sekcjach: młodzieżowej, prowadzonej przez Szymona Molende, propagandowej - prasowej, kierowanej przez Zbigniewa Józefowskiego i imprezowej prowadzonej przez Zdzisława Smoluchowskiego. Wkrótce sekcja imprezowa została podzielona i cześć działaczy pod kierownictwem Mariana Niedźwiedzińskiego utworzyła sekcję regionalną.

Wobec dobrej pracy i wyszkolonej kadry pracowników zatrudnionych w Leszczyńskich placówkach kulturalnych (domu kultury, muzeum, archiwum, bibliotekach, świetlicach i klubach zakładowych) Oddział WTK w Lesznie ograniczał się do popierania finansowego różnych inicjatyw lokalnych i ich koordynacji, samodzielnie nie organizując żadnych imprez. Jedynie w latach 1964,1966 i 1969 był głównym organizatorem obchodów II, III i IV Wielkopolskiego Festiwalu Kulturalnego na terenie miasta i powiatu.    

Na III Powiatowej Konferencji Kulturalnej, 27 listopada 1969 r.. Oddział WTK w Lesznie został rozwiązany, a dotychczasowi działacze utworzyli Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne. Towarzystwo stało się członkiem Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, a w następnych latach jego pierwszy prezes - Zdzisław Smoluchowski - był wybiera­ny trzykrotnie do zarządu lub prezydium zarządu WTK w Poznaniu.      

Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne przeprowadziło weryfikację członków prawnych i fizycznych, co sprawiło, że stan Stowarzyszenia w 1970 r. wynosił tylko 31 członków. Praca prowadzona była w sekcjach: prasowej (Szczepan Ławniczak), historycznej (Szymon Molenda). regionalnej (Anna Żalik). Główne cele Stowarzyszenia były takie same jak poprzednio. Od 1970 r. działacze skupieni w LTK organizować zaczęli jednak systematyczniej sesje popularno-naukowe o dużym zasięgu, opracowywali też i wydawali z dużymi trudnościami (brak przydziałów papieru, zezwoleń na druk) publikacje regionalne.  

Od 1974 r. LTK zajmowało się wykopaliskami, współpracując najpierw z wojewódzkim konserwatorem zabytków w Poznaniu, a od 1975 r. z wojewódzkim konserwatorem w Lesznie - Wawrzyńcem Kopczyńskim. Patronowało też (wspierając materiałowo, etnograficznie, repertuarowe i finansowo) działalności zespołów folklorystycznych, muzycznych i teatrów amatorskich. Wśród nich znajdował się Wiejski Teatr Poezji „Kalina" z Krzycka Wielkiego, prowadzony przez Mariana Niedźwiedzińskiego, który wystawiał głównie widowiska regionalne. W latach siedemdziesiątych LTK podejmowało się również organizacji dużych wystaw prezentujących dorobek Leszna i powiatu w zakresie kultury materialnej, rękodzieła, fotografii i plastyki. Z oryginalniejszych poczynań warto odnotować „Plebiscyt na najuprzejmiejszego sprzedawcę” w roku 1975.   Dzięki aktywnej działalności LTK otrzymało w 1974 r. „Dyplom Honorowy Min. Kultury i Sztuki za wybitne osiągnięcia w upowszechnianiu kultury".        

Nowe możliwości działania LTK otworzyła reforma administracyjna kraju, na mocy której utworzono województwo leszczyńskie. W lipcu 1975 r. Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne zrezygnowało z członkostwa w Wielkopolskim Towarzystwie Kulturalnym. Nastąpił okres, w którym szczególny nacisk położono na popularyzacje dorobku twórców wywodzących się z ziemi leszczyńskiej. I Wojewódzka Konferencja Kulturalna, odbyta w maju 1976 r., wypracowała szeroki program obejmujący całe województwo.  LTK stało się stowarzyszeniem wiodącym dla działających w Gostyniu, Kościanie. Rawiczu i Wschowie stowarzyszeń regionalnych. W późniejszym czasie doszły do nich następne, powstałe w Krobi, Kobylinie, Rydzynie, Śmigłu i Piaskach. Celem koordynacji działań powołano przy LTK kolegium prezesów. Regulamin przewidywał, iż aktualnie urzędujący prezes Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego był „prezesem prezesów" i reprezentował wobec władz wojewódzkich interesy ruchu regionalnego. Największym osiągnięciem kolegium było wznowienie wydawania „Przyjaciela Ludu" inicjatywę tę zrealizowały w 1986 r. stowarzyszenia z Leszna. Kościana i Gostynia. Posiedzenia kolegium odbywały się aż do czasu rozwiązania federacji stowarzyszeń województwa leszczyńskiego w 1989r. Od połowy lat siedemdziesiątych LTK organizowało również, według uprzednio opracowanego programu, wycieczki regionalne pozwalające na lepsze poznanie ziemi leszczyńskiej.                                                            

W październiku 1978 r., wobec rezygnacji z funkcji prezesa Z. Smoluchowskiego, wybrano na to stanowisko Mariana Niedźwiedzińskiego. II Konferencja Kulturalna uchwaliła ponadto, że LTK uruchomi biuro. Zatrudniono w nim oprócz dyrektora Zofii Majchrzak cztery osoby w niepełnym wymiarze pracy. Siedzibą biura był lokal przy ulicy 22 Lipca 6. W grudniu 1978 r. zarząd LTK postanowił wydać i następnie przyznawać zasłużonym działaczom Medal „Za Serce dla Kultury". Ód 1979 r. corocznie przyznawano go z okazji jubileuszy i walnych spotkań członków LTK.  W roku 1979, z okazji Dnia Regionalnych Towarzystw Kultury, LTK otrzymało od ministra kultury i sztuki „Dyplom honorowy za wybitne osiągnięcia w upowszechnianiu kultury". W tym samym roku w kwietniu podpisało akces do Konwentu Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych Wielkopolski, Pomorza, Ziemi Lubuskiej i Kujaw.  

W grudniu 1979 r. zorganizowano obchody X-lecia Towarzystwa, łącząc je z wystawą wydawnictw własnych, fotografii z imprez oraz medali wydanych staraniem LTK. W jubileuszowym roku liczba członków fizycznych i prawnych LTK wynosiła 124. Obok tradycyjnie istniejących zespołów i sekcji działających w Towarzystwie w 1979 r. powołano dodatkowo zespół do spraw badania losów absolwentów szkół średnich Leszna. Przewodniczącym został Bogdan Kurzyński. Rozwiązano natomiast pracującą przez dziewięć lat sekcję młodzieżową LTK, działającą przy internacie Zespołu Szkół Odzieżowych,a prowadzoną przez Stefanię Walory.                       

Na III Wojewódzkiej Konferencji Kulturalnej, w październiku 1980 r., prezesem LTK ponownie wybrano Zdzisława Smoluchowskiego. Biuro towarzystwa zostało zredukowane do etatowo zatrudnianej sekretarki, a w latach późniejszych do sekretarki kontraktowej. Członkowie pracowali w zespołach do spraw: organizacji sesji naukowych (przew. Alojzy Konior), wydawnictw (Jan Głowinkowski), samodzielnych badaczy regionu (Anna Żalik), popularyzacji regionu (Roman Majewski). współpracy z młodzieżą (Stefania Walory), współpracy z kolekcjonerami (Zbigniew Gryczka), badań losów absolwentów szkół leszczyńskich (Bogdan Kurzyński), badań archeologicznych (Aleksander Starzyński). Powołano też nowy zespół do spraw zagospodarowania wiatraka, który został kupiony przez LTK w Brennie gmina Przemęt.        

Każdego roku w maju kilku działaczy LTK otrzymywało zwykle nagrody i dyplomy od Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. W 1981 r. uhonorowano w ten sposób m.in. wieloletniego przewodniczącego Komisji Rewizyjnej LTK Władysława Wawrzyniaka.    

W połowie 1981 r. powołano w ramach LTK zespół do spraw organizacji Muzeum Lecznictwa Leszczyńskiego, którego przewodniczącym został Edmund Waszyński. Celem zespołu było zbieranie pamiątek po zmarłych lekarzach leszczyńskich, dokumentów dotyczących lecznictwa oraz działalności miejscowych uzdrowicieli. W lutym 1982 r. nastąpiła zmiana kierownictwa zespołu badającego losy absolwentów. Funkcję przewodniczącego objął Jan Kuczkowski. W połowie roku obowiązki przewodniczącego Komisji Rewizyjnej objął Jan Górny.     

Wszystkie zespoły LTK pracowały w tym okresie bardzo aktywnie. Zespół do spraw organizacji Muzeum Lecznictwa zebrał sporo eksponatów i narzędzi lekarskich. Było ich tak wiele, że zorganizowano z nich wystawę czasową w leszczyńskim Muzeum Okręgowym. Z dyrekcją i pracownikami Muzeum Towarzystwo ściśle współpracowało na co dzień, gdyż ówczesny dyrektor tej placówki - Stanisław Chmielowski - jest wieloletnim działaczem LTK i zasiadał we władzach Towarzystwa w różnych okresach jego działalności. W początku roku 1986 wszystkie eksponaty w liczbie 276 przekazano Muzeum Okręgowemu w Lesznie, a zespół do spraw organizacji Muzeum Lecznictwa został rozwiązany.       

Po siedmiu latach działalności rozwiązaniu uległ zespół do spraw badań losów absolwentów szkół leszczyńskich. Widomym znakiem jego osiągnięć było organizowanie w ciągu kilku lat zjazdów byłych wychowanków: Państwowego Gimnazjum Męskiego w Lesznie, Miejskiego Gimnazjum Żeńskiego im. Marii Konopnickiej w Lesznie. Państwowego Seminarium Żeńskiego i Państwowego Gimnazjum Męskiego w Lesznie oraz Gimnazjum im. Sułkowskich w Rydzynie. Materiały, ankiety i wyniki badań zespołu złożono w Archiwum Państwowym w Lesznie, gdzie LTK przechowuje swoje dokumenty. Współpraca z AR którego dyrektorem jest aktywny członek towarzystwa Aleksander Piwoń, przyniosła również szereg dokonań w zakresie wystaw, wydawnictw i imprez popularyzatorskich. Decyzja o rozwiązaniu zespołu do spraw absolwentów nie objęte wówczas jednej sekcji skupionej wokół Franciszka Pluty, która pracowała nad odtworzeniem dziejów Państwowej Szkoły Budownictwa w Lesznie. Zjazd absolwentów, połączony z wystawą prac architektów wywodzących się z tej szkoły, odbył się w październiku 1986 r. w Wojewódzkim Domu Kultury w Lesznie.        

W roku 1965 dokonano ekshumacji szczątków doktora Jana Metziga, którego grób przeniesiono w bardziej godne miejsce i odnowiono pomnik. Towarzystwo ma w swoim dorobku jeszcze inne podobne dokonania. Z funduszy LTK odtworzono grób Augusta Wilkońskiego w Siekierkach (wspólnie z tamtejszym Towarzystwem Regionalnym w Kostrzynie) oraz nagrobki Pnieyni Karwowskiego i Jana Poplińskiego w Lesznie.         

W październiku 1986 r. odbył się w Poznaniu III Regionalny Kongres Towarzystw Kultury. Do władz naczelnych Narodowej Rady Kultury, na miejsce zmarłego w 1984 r. Mariana Niedźwiedzińskiego, wszedł sekretarz LTK Bolesław Gorzelanny. Towarzystwo miało zawsze swego przedstawiciela w Narodowej Radzie Kultury; obecnie jest nim Alojzy Konior. W październiku 1988 r. odbyło się w Rokosowie wyjazdowe spotkanie studyjne Narodowej Rady Kultury, całkowicie przygotowane przez LTK we współpracy z Krobskim Towarzystwem Kulturalnym.                                                      

Z powodu znacznych kosztów utrzymania wiatraka w Brennie został on decyzją zarządu przekazany nieodpłatnie w 1988 r. Wojewódzkiemu Ośrodkowi Archeologiczno - Konserwatorskiemu w Trzebinach.   

W październiku 1988 r., wobec rezygnacji z funkcji prezesa przez Z. Smoluchowskiego, wybrano na jego miejsce Alojzego Koniora. Jest on prezesem LTK do chwili obecnej.      

Przeprowadzona, kolejna, weryfikacja członków sprawiła, że ilość ich zmalała w 1989 r. i wynosiła 79. Weryfikacje okresowe przeprowadzano zwykle pod kątem płacenia składek i aktywności członków. 

W latach 1981-89 działało przy Towarzystwie Studium III Wieku, prowadzone dla Klubu Seniora Zarządu Miejskiego Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej w Lesznie. Zajęcia odbywały się w dużych grupach i polegały na wykładach, zwiedzaniu miejsc historycznych Leszna oraz wystaw. W roku 1989 członek LTK Dariusz Czwojdrak podjął inicjatywę uporządkowania zabytkowego cmentarza żydowskiego w Szlichtyngowie. Po dwóch latach, przy wsparciu finansowym wojewódzkiego konserwatora zabytków, cmentarz doprowadzono do porządku, ściągając do niego płyty nagrobne ze Wschowy.      

W 1989 r. Towarzystwo otrzymało kolejne wysokie wyróżnienie - Dyplom Honorowy MKiS. Rok 1990 przyniósł Stowarzyszeniu jeszcze jeden Dyplom MKiS za szczególne dokonania w ruchu regionalnych towarzystw kultury.

W tym krótkim zarysie dziejów Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego nie sposób pominąć działaczy, którym zawdzięcza ono swe osiągnięcia. Poza wymienionymi wyżej duży wkład w rozwój Towarzystwa wnieśli: Edmund Szczepaniak pełniący ponad dwadzieścia lat funkcję skarbnika, Barbara Głowinkowska pełniąca od 1988 r. funkcję redaktora naczelnego „Przyjaciela Ludu", Genowefa Niedźwiedzińska pełniąca przez cztery kadencje funkcję przew. sądu koleżeńskiego, Aleksander Piwoń, Stanisława Chmielowska, Danuta Stępczak. Małgorzata Halec, Zbigniew Gryczka - pełniący w różnych okresach funkcje we władzach LTK.   

Przez cały omawiany okres Leszczyńskie Towarzystwo miało bardzo przychylny klimat do rozwijania swej działalności. Ze strony władz lokalnych oraz administracji państwowej LTK otrzymywało realne wsparcie finansowe. Wieloletnią współpracę, prowadzi się nadal z placówkami kulturalnymi: Biblioteką Wojewódzką i Pedagogiczną, Muzeum Okręgowym, Archiwum Państwowym i Wojewódzkim Domem Kultury, w którego pomieszczeniach mieści się obecnie siedziba LTK.

Zdzisław Smoluchowski

 

© Copyright by Zbigniew Szczepaniak, 2002 version 1.1
Rozdzielczość 1024 x 768 - Aktualizacja 14 sierpnia 2003