Autor      Zbigniew Gryczka
Tytuł      O leszczyńskiej Gazowni
Źródło     Przyjaciel Ludu Zeszyt I/XCVII 2003

 

Według dr. Bronisława Świderskiego, autora Ilustrowanego opisu Leszna i ziemi leszczyńskiej, Gazownię w Lesznie uruchomiono w 1865 r. Rozpoczęcie wytwarzania gazu świetlnego z węgla kamiennego i jego stosowanie do celów oświetleniowych znane jest od 1783 r., kiedy J.P. Minckelaers w Louvain uruchomił produkcję gazu i zastosował go do oświetlenia. W Wielkopolsce pierwszą gazownię uruchomiono w Poznaniu, drugą w 1858 r. w Rawiczu.
Według definicji encyklopedycznej gazownia jest zakładem przemysłowym, wytwarzającym gaz węglowy w wyniku wysokotemperaturowego odgazowania węgla. Służy do celów oświetleniowych i opałowych. W 1892 r. koszulkę żarową do oświetlania wynalazł Auer von Welsbach. Z 1000 kg węgla otrzymuje się od 160 do 250 kg gazu (300-350m2), 600-800 kg koksu, 40-90 kg smoły, 1,5-2,5 kg amoniaku, 10 kg benzolu. Gaz ziemny wydobywany jest z odwiertów na terenach naftowych. Jego głównym składnikiem jest metan - CH4. Starania o wybudowanie Gazowni w Lesznie rozpoczęły się w 1856 r., ale dopiero 30 sierpnia 1864 r. zawarto umowę z inż. Lehmanem z Wrocławia, który rozpoczął budowę na początku 1865 r. Ukończono ją 10 września 1865 r. 11 września 1865 r, wieczorem, po raz pierwszy miasto zostało oświetlone gazem. Podczas budowy Gazowni zawiązało się Komandytowe Towarzystwo Akcyjne, które eksploatowało gazownię do 1899 r.
 

Siedziba Zakładu Gazowniczego w Lesznie - widok obecny

Nieistniejący już zbiornik gazu

Tablica pamiątkowa wmurowana w 100-lecie Gazowni

Ówczesna leszczyńska Gazownia miała trzy piece do wytwarzania gazu z węgla oraz zbiornik gazu o pojemności 400 m3, a jej roczna zdolność produkcyjna wynosiła 200 000 m3. W pierwszym roku eksploatacji właściciel "Komenditgesellschaft aut Aktien Gasgesellschaft Karl Fiedrich Gierth" sprzedał odbiorcom 70 000 m3 gazu. Po kilku latach eksploatacji w 1874 r. przystąpiono do rozbudowy, zakupując drugi zbiornik o pojemności 450 m3. 1 kwietnia 1889 r. magistrat Leszna wykupił Gazownię za 130 000 marek. W chwili wykupu posiadała ona cztery piece: jeden dwuretortowy, dwa 3-retortowe i jeden 6-retortowy, które wyprodukowały w 1899 r. 384 000 m3 gazu. W tym samym roku dyrekcja Gazowni przedstawiła projekt rozbudowy zakładu, w związku ze wzrostem liczby odbiorców oraz zwiększonym zapotrzebowaniem na gaz Po przejęciu Gazowni przez miasto obniżono ceny gazu świetlnego na 20 fenigów za m3, a do gotowania na 14 fenigów za m3. W roku 1900 zużycie gazu wynosiło 432 000 m3. Zwiększone zapotrzebowanie na gaz skłoniło władze miejskie do rozbudowy instalacji, a w 1901 r. do budowy nowej Gazowni i zbiornika o pojemności 2 000 m3. Nowy zbiornik zainstalowano 12 października 1901 r., a kilka dni później zakończono wymianę gazociągów. Wiosną 1902 r. zakończono budowę nowej Gazowni, do której aparaty i urządzenia wykonała firma "Bamag". 15 sierpnia 1902 r. wyłączono z ruchu starą Gazownię. W tych latach największe zapotrzebowanie na gaz było w 1905 r, kiedy dzienne spalanie osiągnęło 3 600 m3. Skłoniło to władze miejskie do kolejnej modernizacji urządzeń i rozbudowy piecy do wydajności 6 tyś. m3 dziennie. Prace rozpoczęto w 1906 r. Według dr. B. Świderskiego zainstalowano wówczas chłodnik wodny, płuczkę rotacyjną płuczkę naftalinową i drugi kocioł parowy. W 1910 r. zbudowano urządzenie do skraplania wody amoniakalnej W 1914 r. dobudowano nowy zbiornik do gazu o pojemności 5 tyś. m3. Z powodu braku węgla w 1921 r. zamontowano urządzenia do wytwarzania gazu wodnego. W 1923 r. firma Habill z Poznania wybudowała benzolownię, a w r. 1925 destylarnię smoły. Zużycie gazu w Lesznie, wg dr. B. Świderskiego, w latach 1915-1924 kształtowało się następująco: 1915 r. -1200 000 m3, 1920 r. - 750 000 m3, 1927-1 283 000 m3. W 1927 r. cena 1 m3 gazu wynosiła od 0,28 do 0,32 zł. W 1931 r. produkcja gazu wynosiła 1,4 min m3 rocznie. W tymże roku Gazownia uzyskała urządzenie do produkcji siarczanua moniaku, produkcji firmy Habell z Poznania. Celem popularyzacji użytkowania gazu zarząd Gazowni w Lesznie, w maju 1938 r, urządził bezpłatny pokaz gotowania i pieczenia na gazie, połączony z rozdawaniem bezpłatnych bonów na gaz, które miały przypaść na każdą co ósmą osobę. Według opracowania pt. Wczoraj - 111 lat klasyki Zdzisławy Szpurek Gazownią kierowali kolejno: od 1865 do 1870 r. inż. Heinke, od 1870 do 1898 r. Emil Heinke, od 1899 do 1920 r. nadinżynier Max Krauze, a od maja 1920 r. do początku 1939 r. inż. Ludwik Bethge.
 

W 1937 r miasto oświetlało 300 latarń gazowych, a sieć liczyła 14 km W tym czasie Gazownia stanowiła trzon administracyjny Miejskich Zakładów Światła, Siły i Wodociągów. Po odwołaniu i przejściu na emeryturę na początku roku dyrektora L. Bethge Zarząd Miejski powołał na dyrektora zakładów inż. Stanisława Marchwickiego, który kierował Gazownią za wyjątkiem okupacji niemieckiej, do 30 kwietnia 1974 r. W czasie II wojny światowej ponownie kierował zakładem inż. Ludwik Bethge. We wrześniu 1939 r. zakład był poważnie zagrożony wybuchem, z powodu pożaru magazynu PKP na sąsiedniej posesji. Przez cały czas okupacji gazownia była czynna. Podczas wyzwolenia miasta uszkodzone zostały zbiorniki gazu. Przerwa w wytwarzaniu gazu trwała do 8 lipca 1945 r. W dniu 25 lipca 1945 r. odnotowano w dzienniku pierwszą po wojnie produkcję gazu w ilości 1 135 m3 i koksu 2 100 kg. Uruchomiono mały zbiornik gazu o pojemności 2 000 m3. Od tej daty gaz jest dostarczany do miasta bez przerwy.
W grudniu 1945 r. czynnych było 28 gazowych latarń ulicznych, a sieć gazowa miała 23 km długości. Rok później, w 1946 r. czynne były 104 gazowe latarnie uliczne. Stan ten nie trwał długo, bo od 1950 r, gazowe latarnie były zastępowane oświetleniem elektrycznym. W 1960 r. zlikwidowano w mieście ostatnią latarnię gazową. W 1956 r. uruchomiono warsztaty Naprawy Gazomierzy. W 1966 r. Uchwałą nr 200/66 Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, nastąpiły zmiany organizacyjne, polegające na powołaniu w Polsce jednolitej struktury Zakładów Gazowniczych. 1 stycznia 1967 r. powstały Wielkopolskie Okręgowe Zakłady Gazownictwa, a Gazownia w Lesznie stała się Zakładem Gazowniczym. W jego skład weszły Gazownie w Lesznie, Bojanowie, Rawiczu, Borku, Krobi, Gostyniu, Miejskiej Górce, Kościanie, Śmigłu, Poniecu i Jutrosinie. W latach 1968-69 wybudowano pierwszy piec pionowo-komorowy, co spowodowało zwiększenie produkcji gazu. W 1972 r. doprowadzono do Leszna gaz ziemny zaazotowany. Pierwszym odbiorcą gazu ziemnego było nowowybudowane Osiedle Grunwald. Gaz ziemny wydobywany jest najczęściej z odwiertów na terenach naftowych. Jego głównym składnikiem jest metan.
 

Rozszerzenie dostaw gazu ziemnego dla miasta trwało do listopada 1976 r, kiedy zaprzestano produkcji gazu węglowego w leszczyńskiej gazowni. Następcą długoletniego dyrektora Stanisława Marchwickiego został 1 maja 1974 r. inż. Edmund Walczak. W styczniu 1976 r. rozwiązano Zakład Gazowniczy Leszno i powołano Rozdzielnię Gazu Leszno, której kierownikiem został Henryk Orzełek. Skończył się pewien etap historii gazownictwa. Od tej pory miasto i okolice (Rydzyna) zaopatrywane są w gaz ziemny, przesyłany gazociągami wysokiego ciśnienia. Działalność inwestycyjna Rozdzielni Gazu Leszno koncentruje się na modernizacji - wymianie gazociągów w mieście i budowie stacji redukcyjno-pomiarowych. W 1976 r. Rozdzielnia Gazu w Lesznie posiadała 45 km gazociągów, 1450 przyłączy, 9119 odbiorców. 24 lata później, w 2000 r. gazociągi liczyły 187,7 km, w tym w Lesznie 153,8 km, przyłączy było 6 607, a odbiorców 20 011. W roku 2000 do ogrzewania mieszkań i innych pomieszczeń gazu używało 4 519 odbiorców. Te cyfry świadczą o ogromnym rozwoju i rozszerzeniu działalności. Od kilku lat coraz częściej gaz ziemny używany jest także do ogrzewania mieszkań.