Autor      Aleksander Piwoń
Tytuł      Jan Kowalski - pierwszy burmistrz Leszna
Źródło     Przyjaciel Ludu Zeszyt I/XCVII 2003
 


Pierwszym, komisarycznym, burmistrzem Leszna, po przyłączeniu miasta do odrodzonej Polski, został mianowany starosta powiatu leszczyńskiego Tadeusz Sobeski, w którego zastępstwie funkcję tę pełnił poseł na Sejm Ustawodawczy (1919-1922) Paweł Dombek. Po powołaniu Dombka w sierpniu 1922 r. na stanowisko wiceprezydenta Królewskiej Huty na Śląsku, komisarycznym burmistrzem Leszna był kupiec Antoni Żakowski, członek Magistratu. W tym czasie ogłoszono konkurs na wakujące stanowisko pierwszego burmistrza miasta Leszna. W odpowiedzi zgłosiło się aż dwunastu kandydatów. Spośród nich do wyborów zakwalifikowano tylko trzech: dr. Bortha, podprokuratora z Ostrowa Wielkopolskiego, Jana Kowalskiego, burmistrza Chodzieży i Idziego Świtałę, byłego posła do parlamentu niemieckiego z Bydgoszczy. Ponieważ ten ostatni stawiał zbyt wygórowane warunki objęcia urzędu, jego kandydatura została odrzucona. Na jego miejsce włączono innego kandydata Młokosiewicza, referenta Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu. Gdy niebawem wpłynęło jeszcze podanie burmistrza Szamotuł, także jego dołączono do ścisłych wyborów. Wszyscy kandydaci zostali zaproszeni na poufne posiedzenie Rady Miejskiej i Magistratu, 26 czerwca 1923 r., w celu zaprezentowania się i wygłoszenia referatu na temat gospodarki miasta. W tym samym dniu odbyło się jeszcze drugie, tym razem publiczne, posiedzenie Rady Miejskiej, na którym dokonano ostatecznie wyboru pierwszego burmistrza miasta Leszna. Został nim Jan Kowalski, który w tajnym głosowaniu otrzymał 13, spośród 24 głosów radnych.

Objęcie przez niego stanowiska wymagało jednak jeszcze dopełnienia różnych formalności. Przede wszystkim musiał on uzyskać zwolnienie z dotychczasowego urzędu. Rada Miejska w Chodzieży, wyrażając żal z powodu utraty "tak dzielnego i gorliwego o dobro miasta burmistrza", przychyliła się do jego prośby i zwolniła ze stanowiska burmistrza Chodzieży z dniem zatwierdzenia go na nowym stanowisku. Uchwała Rady Miejskiej Chodzieży pozwoliła przewodniczącemu Rady Miejskiej w Lesznie, prof. Franciszkowi Synoradzkiemu, wystąpić 10 lipca 1923 r. do wojewody poznańskiego Adolfa Bnińskiego z prośbą "by raczył zarządzić jak najrychlej objęcie posady przez p. Kowalskiego". Mieszkanie służbowe w willi właściciela octowni Józefa Góreckiego było już niemal gotowe na przyjęcie nowego lokatora. Mimo zapewnień wojewody, że zatwierdzanie nie potrwa długo, sprawa się przeciągała. Zgodnie z obowiązującą jeszcze w województwie poznańskim ordynacją miejską z 1853 r. dla sześciu wschodnich prowincji monarchii pruskiej, należało bowiem uzyskać zatwierdzenie wyboru przez ministra spraw wewnętrznych, a ten zażądał dodatkowej uchwały Rady Miejskiej w Lesznie. Rada miała się wypowiedzieć, czy wybrała Jana Kowalskiego dożywotnim burmistrzem, czy tylko na przeciąg 12 lat. W uchwale z dnia 23 sierpnia 1923 r. Rada Miejska w Lesznie opowiedziała się za drugą możliwością. Dopiero wówczas, a ściślej 29 sierpnia 1923 r., minister spraw wewnętrznych Władysław Kiernik zatwierdził wybór Jana Kowalskiego na pierwszego burmistrza miasta Leszna, o czym wojewoda powiadomił władze samorządowe Leszna pismem z dnia 31 sierpnia 1923 r. Nic nie stało już na przeszkodzie, by nowy burmistrz mógł objąć swój urząd.
 

Wprowadzenie burmistrza w urząd nastąpiło jednak dopiero 14 września 1923 r. Wojewodę w akcie objęcia urzędu przez Jana Kowalskiego reprezentował dr Graszyński, naczelnik Wydziału Samorządowego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu, który w obecności świadków (Jana Metelskiego, Mariana Raszewskiego i dr. Bronisława Świderskiego) przyjął od Jana Kowalskiego przysięgę służbową. Tekst jej był następujący: "Przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu na powierzonym mi stanowisku pożytek Państwa Polskiego oraz dobro publiczne mieć zawsze przed oczyma, władzy zwierzchniej Państwa Polskiego wierności dochować, wszystkich obywateli w równym mając zachowaniu, przepisów prawa strzec pilnie, obowiązki swoje spełniać sumiennie i gorliwie, rozkazy przełożonych wykonywać dokładnie, tajemnicy urzędowej dochować. Tak mi Panie Boże dopomóż".
 

W chwili objęcia urzędu pierwszego burmistrza miasta Leszna Jan Kowalski liczył 31 lat, urodził się bowiem 21 czerwca 1892 r. w Luchowie w powiecie wyrzyskim. Jego rodzicami byli: Franciszek Kowalski, rolnik oraz Weronika z Grześków Kowalska. Po ukończeniu szóstego roku życia, uczęszczał przez 3 lata do katolickiej szkoły powszechnej w rodzinnej wiosce, a następnie do gimnazjum w Nakle n. Notecią gdzie w 1914 r. zdał maturę. Będąc uczniem gimnazjum należał do Towarzystwa Filomatów TTZ - tajnej organizacji polskiej młodzieży gimnazjalnej. Wkrótce po wybuchu l wojny światowej został powołany do wojska niemieckiego i wysłany na front. Walczył w Rosji (od listopada 1914 do lutego 1915 r.) i Francji (od maja 1915 do listopada 1918 r.). W czasie powstania wielkopolskiego, w czerwcu 1919 r. zdołał potajemnie przedostać się przez linię demarkacyjną z Nakła do Paterek, wsi będącej w rękach powstańców Stamtąd udał się do Poznania, gdzie niebawem podjął pracę w Urzędzie Wojewódzkim oraz studia na Uniwersytecie Poznańskim. Studiował jednak tylko przez 3 semestry: najpierw prawo, później ekonomię. W 1921 r. zgłosił swoją kandydaturę na burmistrza miasta Chodzieży, liczącego wówczas około 7 tyś. mieszkańców i został jednogłośnie wybrany na to stanowisko przez tamtejszą Radę Miejską co pozwoliło mu zapoznać się dokładniej z funkcjonowaniem miasta i jego gospodarką. To z kolei umożliwiło młodemu, ambitnemu, burmistrzowi Chodzieży stanąć do konkursu o stanowisko burmistrza Leszna, miasta znacznie większego od Chodzieży. Dodajmy, ze w tym czasie (od 28 kwietnia 1920 r.) Jan Kowalski był już mężem Bronisławy z domu Semrau, córki właściciela fabryki w Nakle, z którą miał dzieci: Halinę Otylię, ur. w 1921 r. i Edwarda Stefana Franciszka, ur. w 1922 r.
 

Jako pierwszy burmistrz miasta Leszna, Jan Kowalski przewodniczył pracom Magistratu (zastąpionego później na podstawie ustawy z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego przez Zarząd Miejski), a także kierował całą administracją miejską oraz nadzorował działalność zakładów i przedsiębiorstw. Przewodniczył również różnym komitetom, komisjom i zarządom, m.in.: Komitetowi Rozbudowy Miasta, Komitetowi Stacji Opieki nad Matką i Dzieckiem, Komisji Sanitarnej, Zarządom Chrześcijańskich Zakładów Sierot Chłopców i Dziewcząt oraz Zarządowi Miejskiej Komunalnej Kasy Oszczędności. Uczestniczył w pracach wielu organizacji społecznych, jak: Polski Czerwony Krzyż, Biały Krzyż, Liga Morska i Kolonialna, Związek Zachodni, Koło Przyjaciół Harcerzy oraz Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami. Pod względem przekonań politycznych był - jak pisał w 1935 r. starosta powiatowy Rudolf Świątkowski - "pewny", chociaż podkreślał odrębność dzielnicową Poznańskiego. Należał do BBWR, czyli Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. W 1925 r. otrzymał do pomocy zastępcę w osobie Tomasza Sobkowiaka, drugiego burmistrza, który sprawował ten urząd do wybuchu II wojny światowej. Jan Kowalski, mimo iż nie kwestionowano jego kompetencji i zasług dla rozwoju miasta Leszna, nie cieszył się zbytnią sympatią mieszkańców i władz zwierzchnich. Wspomniany starosta tak scharakteryzował pierwszego burmistrza Leszna: "Posiada wpływy tylko jako burmistrz, popularny wśród nielicznych kupców i rzemieślników" oraz "Wskutek zbyt rygorystycznego wykonywania władzy oraz wybujałej ambicji i nieumiejętnego ustosunkowania się do społeczeństwa nie potrafił pozyskać szerszej popularności wśród mieszkańców".
 

W końcu kwietnia 1930 r. wojewoda poznański, Roger Raczyński, nieoczekiwanie wdrożył przeciwko pierwszemu burmistrzowi miasta Leszna postępowanie dyscyplinarne, zawieszając go jednocześnie w służbie. W swoim zarządzeniu wojewoda pisał, że Jan Kowalski "naruszył przez swoje postępowanie obowiązki, wynikające ze sprawowania przezeń urzędu oraz okazał się niegodnym szacunku, poważania i zaufania, jakiego wymaga jego urząd, przez co spowodował obrazę interesu publicznego i naraził dobro publiczne na szkodę". Zarzuty, czy wręcz oskarżenia, dotyczyły m.in. łamania przez burmistrza zasad gospodarki budżetowej, braku należytego nadzoru nad obliczaniem i wypłaceniem kosztów podróży (miał dwukrotnie pobrać należności za tę samą podróż), braku należytej troski "o utrzymanie w porządku" akt tajnych, wydawania dużym nakładem kosztów "Wiadomości Miasta Leszna", brakiem troski nad prawidłowym prowadzeniem inwentarza ruchomości miejskich oraz niewłaściwego zachowania się wobec bezrobotnych. W obronie pierwszego burmistrza wystąpiła Rada Miejska w Lesznie uważając, że jego postępowanie było zgodne z jej uchwałami, a na zawieszeniu burmistrza w urzędowaniu cierpiał autorytet miasta. Wysłana do wojewody delegacja Rady Miejskiej nie zdołała jednakże zmienić jego decyzji. Postępowanie dyscyplinarne przeciwko Janowi Kowalskiemu trwało bardzo długo. Dopiero 17 listopada 1931 r. Wyższa Komisja Dyscyplinarna dla funkcjonariuszów samorządowych i niektórych innych grup funkcjonariuszów publicznych w Poznaniu wydała orzeczenie w tej sprawie, uwalniając obwinionego od większości zarzutów. Uznała bowiem, że Jan Kowalski był winny wykroczenia służbowego jedynie za podwójne pobranie kosztów podróży służbowej do Paryża i z powrotem, za co otrzymał naganę. Natomiast wojewoda przywrócił pierwszego burmistrza miasta Leszna do pracy nieco ponad dwa miesiące później, bo 19 stycznia 1932 r. Do tego czasu pierwszego burmistrza zastępował drugi burmistrz Tomasz Sobkowiak. Mimo, iż dwunastoletnia kadencja burmistrza Jana Kowalskiego upływała 14 września 1935 r., nowe wybory na to stanowisko odbyły się dopiero 21 listopada 1935 r. Jedynym kandydatem był Jan Kowalski, którego radni miejscy wybrali ponownie na ten urząd, tym razem jako burmistrza zawodowego na okres 10 lat. Wojewoda poznański, Artur Maruszewski, wybór ten zatwierdził 22 stycznia 1936 r. Drugą kadencję Jana Kowalskiego na stanowisku burmistrza (od wejścia w życie wspomnianej już ustawy z 1933 r. nie używano tytułu pierwszy i drugi burmistrz) miasta Leszna przerwał wybuch II wojny światowej, 1 września 1939 r. Po raz ostatni przewodniczył on posiedzeniu Zarządu Miejskiego 31 sierpnia 1939 r. Pierwszego dnia wojny - w związku z ewakuacją władz państwowych i samorządowych - opuścił miasto. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do Leszna. Według ustnej relacji nieżyjącego już prokuratora wojewódzkiego w Lesznie, Witolda Gummera, potwierdzonej przez Archiwum Państwowe w Łodzi, został następnie wywieziony przez Niemców 9 grudnia 1939 r. do Generalnego Gubernatorstwa. Dalszych losów Jana Kowalskiego nie udało się autorowi dotychczas ustalić.
 

Źródła:
- Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Pile: Urząd Stanu Cywilnego w Łobżenicy (księga urodzeń z 1892 r.).
- Archiwum Państwowe w Lesznie: Akta miasta Leszno sygn.: 1343, 1350, 1357 i 2875 oraz Starostwo Powiatowe w Lesznie (1919-1939) sygn. 57. Archiwum Państwowe w Łodzi: Centrala Przesiedleńcza w Poznaniu Oddział w Łodzi (1939-1945), sygn. 49.
- Bronisław Świderski, Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1928, s. 153.