Autor

 

Tytuł

Z dziejów Akwawitu

Źródło

Przyjaciel Ludu 1/1991

Uwagi

 

 

Jednym z najstarszych i najwięk­szych zakładów produkcyjnych miasta Leszna jest Przedsiębior­stwo Przemysłu Fermentacyjnego „AKWAWIT" działające pod różnymi nazwami od 112 lat, mieszczące się przy obecnej ulicy Swięciechowskiej 2 na ponad 3 ha powierzchni. Głównym pro­duktem zakładu jest obecnie spirytus rektyfikowany, czyli oczyszczony spi­rytus surowy uzyskiwany w gorzel­niach w procesie fermentacji alkoho­lowej surowców zawierających cukry (ziemniaki, żyto, owoce).

Pierwszym zakładem dzisiejszego Przedsiębiorstwa Przemysłu Fermenta­cyjnego „AKWAWIT" w Lesznie była zbudowana w 1879 r. niewielka fabryka służąca do rektyfikacji spirytusu. Po­wstanie jej nie było zupełnym przy­padkiem lecz raczej efektem rozwoju rolnictwa i skutkiem potrzeb gospodar­czych regionu.

Istnienie gorzelni i destylatorni w Lesznie i okolicy znane było dużo wcześniej. Jak podaje Aleksander Piwoń w połowie XVIII w. pędzeniem wódki w Lesznie zajmowało się 50 osób. Byli to przeważnie mieszczanie wykonujący oficjalnie inne zawody i produkujący gorzałkę na cele kon­sumpcyjne. Na początku XIX w. J. A. Moll z Leszna i Maurycy Bamberger ze Wschowy polecali swoje usługi w zakresie destylacji trunków. Byli więc i fachowcy, i zapotrzebowanie na dobry spirytus.

Samodzielny zakład rektyfikacyjny w Lesznie przetrwał 5 lat, bowiem w 1884 r. został przejęty przez firmę „Breslauer Spiritfabrik A. G." z Wro­cławia. W budynku, w którym aktual­nie mieszczą się wyparki do zagęszcza­nia kwasu mlekowego, zainstalowano dwa aparaty rektyfikacyjne Savalle'a o łącznej wydajności 6 mln l 100° spirytusu rektyfikowanego rocznie. Apa­raty te pracowały w zakładzie (z przer­wą w 1919 r.) do 1924 r. Surowcem był spirytus surowy, produkowany w coraz liczniej powstających w latach siedemdziesiątych XIX w. w regionie leszczyńskim gorzelniach rolniczych, przerabiających ziemniaki. W 1913 r., ze wzglądu na znaczną podaż surowca, zakład rozrastał się. Zbudowano przy nim, nowoczesną jak na owe czasy, fabrykę płatków ziemniaczanych o zdolności przerobowej 120 t ziemniaków na dobę. Płatki te były przeznaczone zarówno na paszę dla zwierząt podleszczyńskich odbiorców, jak i na eksport do Szwajcarii i Holandii. Siłą napędo­wą fabryki płatków ziemniaczanych była energia parowa. Wszystkie urzą­dzenia napędzała duża maszyna parowa o sile 100 KM. W latach I wojny świa­towej zainstalowano w fabryce płatków ziemniaczanych młyn do ich mielenia. Zmieszane z mąką zbożową płatki prze­znaczone były do wypieku chleba. W tym okresie zakład wytwarzał też mie­szanki paszowe, których głównym skła­dnikiem była melasa. Dla jej składo­wania zbudowano zbiornik o pojemno­ści 2 min 1. Po odzyskaniu niepodle­głości i przejęciu Leszna przez polską administrację Zakłady z rąk niemie­ckich, drogą wykupu, w 1922 r. prze­jęła Spółka Akcyjna „AKWAWIT" Rektyfikacja Okowity i Fabryka Chemi­czna, mająca swą siedzibę w Poznaniu i grupująca wszystkie rektyfikacje ów­czesnego województwa poznańskiego. Akcjonariuszami firmy byli ziemianie i przemysłowcy. Kierownikiem zakładu w Lesznie z ramienia „AKWAWITU" w Poznaniu był Józef Serwa (1922 — 1931), a po nim Stanisław Jakubowski (1931 —1939). W zakładach była czynna rektyfikacja z dwoma aparatami Savelle'a do pracy okresowej oraz — do 1930 r. — fabryka płatków ziemnia­czanych. Ponadto w oddzielnym budyn­ku, który kilkakrotnie zmieniał przez­naczenie, czynna była fabryka chemi­czna. Prowadzono w niej prace doświad­czalne dla uruchomionej w 1923 r. Fabryki Chemicznej w Poznaniu. W tymże roku jeden z aparatów rekty­fikacyjnych Savalle'a wymieniono na nowy aparat typu Barbeta do pracy ciągłej, największy w tym okresie w Polsce, o wydajności 12 mln l/r., tj. 1800 l/h. Tym samym rektyfika­cja w Lesznie stała się największą w Polsce, a jednocześnie posiadała też największą pojemność zbiorników ma­gazynowych spirytusu (8 mln l). Od l stycznia 1925 r. gospodarkę spirytusem w Polsce zachodniej, a więc i w Lesz­nie, przejęła Dyrekcja Państwowego Monopolu Spirytusowego w Warszawie. W kampanii 1924/25 r. przerobiono 6,9 mln l 100° spirytusu surowego uzysku­jąc 6,3 mln l 100° spirytusu rektyfiko­wanego. W styczniu 1931 r. w zakła­dzie wystąpiła groźna awaria. Pękł zbiornik z 300 tyś. l spirytusu, powo­dując nie tylko zagrożenie pożarowe, ale także stratę 40 000 l spirytusu dużej wartości. Awaria i towarzyszące jej okoliczności spowodowały zmianę ekipy kierowniczej.

Kryzys gospodarczy w latach trzy­dziestych ograniczał produkcję spiry­tusu i powodował wielotygodniowe po­stoje. Dopiero zniesienie prohibicji w Stanach Zjednoczonych pozwoliło upłynnić wielomilionowe zapasy i zli­kwidowało postoje w rektyfikacji. W 1934 r. przeprowadzono jedne z powa­żniejszych prac modernizacyjnych: prze­budowę kotłowni i wymianę dwóch starych wysłużonych kotłów parowych na nowe oraz dokonano kapitalnego remontu kolumny rektyfikacyjnej apa­ratu Barbeta. Od 1889 r. zakład posia­dał własną bocznicę kolejową na którą wtaczano wagony przez 70 lat końmi, aż do 1959 r.

Z działań wojennych we wrześniu 1939 r. Zakłady wyszły nieuszkodzone. Wkrótce okupant wyznaczył niemiecką administrację w postaci tzw. Treuhendera, którym został Herbert Kalkowski. Po krótkiej przerwie wznowiono produkcję spirytusu rektyfikowanego na cele spożywcze, a nieco później na cele techniczne. Ten ostatni produkt dostarczano do zakładów chemicznych na terenie Rzeszy Niemieckiej. Zakłady były czynne do końca stycznia 1945 r. W okresie wzmożonych bombardowań Rzeszy w dawnym biurowcu zakłada ulokowano dział montażu części tele­komunikacyjnych firmy Siemens. W no­cy z 30 na 31 stycznia 1945 r. wojska radzieckie wyzwoliły Leszno, a polska część załogi wróciła na swoje stano­wiska pracy. Posiadany spirytus prze­kazano Armii Czerwonej. Rozpoczęto rektyfikowanie zapasów spirytusu surowego, a jednocześnie uruchamiano okoliczne gorzelnie rolnicze, organizując dostawy surowego spirytusu do Leszna. Tymczasowym kierownikiem Zakładów został kierownik rektyfikacji Marian Bembnista, pełniący tę funkcję od 1931 r.

Wkrótce zaczęła działać w Poznaniu Delegatura Państwowego Monopolu Spirytusowego, która przejmowała zakłady przemysłu spirytusowego na rzecz pań­stwa. Z dniem 8 kwietnia 1945 r. dy­rektorem Zakładów w Lesznie został inż. Kazimierz Chwalibóg, a Zakłady otrzymały nazwę „Polski Monopol Spi­rytusowy — Rektyfikacja Leszno". W 1946 r. dyrektorem Zakładów został mianowany Marcin Skórny, który kie­rował nimi do 1949 r. W 1949 r. jego następcą został mgr Ludwik Sawicki, będący dyrektorem do 1951 r.

W 1950 r. powstała koncepcja bu­dowy zakładu odwadniania spirytusu. Nowy, mający 36 m wysokości, budy­nek powstał w 1951 r. Zainstalowano w nim dwa aparaty do odwadniania spirytusu, l marca 1952 r. oddano do użytku nową fabrykę i wówczas to Zakłady otrzymały nazwę: „Leszczyń­skie Zakłady Przemysłu Spirytuso­wego". Ich dyrektorem został inż. Aloj­zy Herman. Produkcja spirytusu od­wodnionego wzrosła w roku 1952 —4,7 mln l, a w następnym 1953 r. — 4,4 mln l i 6,7 mln l spirytusu rektyfiko­wanego.

W 1953 r. okazało się, że produkcja spirytusu odwodnionego jest nieopła­calna. W 1955 r. przerwano ją i po przeróbkach aparatów do odwadniania spirytusu uruchomiono produkcją wy­łącznie spirytusu rektyfikowanego. Do­konano tych przeróbek wspólnym wysiłkiem załogi. W 1955 r. zorganizowano w Zakładach Stację Doświadczalną, której głównym zadaniem było opraco­wanie technologii ciągłej fermentacji alkoholowej. Stacją kierował mgr inż. Witold Falcman, a mieściła się ona w budynkach byłej fabryki płatków ziemniaczanych. Dorobek Stacji został upowszechniony w kraju i zagranicą. Leszczyński rektyfikat posiadał wysoką jakość i znaczna jego część była nadal kierowana na eksport. Działalność Sta­cji wymagała istnienia odpowiedniego laboratorium analityczno-badawczego, które zorganizowano na powierzchni 250 m2. Kierownikiem laboratorium zo­stał dr inż. Władysław Napierała, który funkcję tą sprawował do końca 1984 r. Od 1.1.1985 r. kierownikiem laborato­rium jest mgr Ludwika Kaczmarek, długoletni zastępca kierownika.

Produkcja Zakładów stopniowo ro­sła, uzyskując w 1959 r. 14,5 mln l spi­rytusu rektyfikowanego. Rekordowym rokiem produkcji był 1989, kiedy to wyprodukowano 34,6 mln l spirytusu rektyfikowanego.

W 1959 r. przystąpiono do budowy Wytwórni Kwasu Mlekowego, która została zlokalizowana m.in. w pomiesz­czeniach po byłej fabryce płatków zie­mniaczanych. Prace adaptacyjno-montażowe trwały około 18 miesięcy. Montaż urządzeń zakończono w grudniu 1960 r. 24 grudnia 1960 r. założono pierwszą kadź fermentacyjną. Po 6 dobach, 31 grudnia 1960 r. .uzyskano gotowy pro­dukt. Wytwórnia miała początkowo zdolność produkcyjną w wysokości 1100 t kwasu mlekowego o stężeniu 50%. Poprzez modernizację aparatury z czasem zwiększono ją do 1800 t rocznie (w 1984 r. — 1809 t). Kwas mlekowy 50% produkowany przez leszczyński „AKWAWIT" otrzymuje się przez na­turalną fermentację białego cukru spo­żywczego. Jest to jasnożółta ciecz z maksymalną zawartością popiołu w wysokości 1,6%. Kwas mlekowy jest cał­kowicie przyswajalny, ma zastosowanie w przemysłach: spożywczym, garbar­skim, kosmetycznym, farmaceutycznym i w gospodarstwach domowych (do za­kwaszania potraw). W czasie eksploata­cji urządzeń dokonano wielu uspra­wnień i modernizacji na podstawie ba­dań naukowych, patentów i wniosków racjonalizatorskich, uzyskując zwięk­szenie produkcji i poprawę jakości wyrobu. Kierownikiem wytwórni kwasu mlekowego przez 29 lat był inż. Marian Simiński (1. XII. 1960 — 31. V, 1989).

W 1964 r. Leszczyńskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego zostały włą­czone na prawach Wydziału do Poznań­skich Zakładów Przemysłu Spirytuso­wego. Kierownikiem Wydziału Nr 3 został dotychczasowy zastępca dyrektora — Leon Urbański. W tym roku zamontowano na istniejących aparatach rektyfi­kacyjnych pierwsze w Polsce urządzenie do automatycznej regulacji i sterowa­nia procesem rektyfikacji. Dokonał tego zespól automatyków zakładowych wspól­nie z Instytutem Techniki Cieplnej Po­litechniki Łódzkiej i Instytutu Prze­mysłu Fermentacyjnego w Warszawie. Zespół Pracowni Automatyki Przemy­słowej w Lesznie posiada w swym do­robku szereg nowatorskich opracowań z zakresu układów regulacji automaty­cznej, które wdrożył w wielu zakładach w Polsce.

W związku z odejściem na emery­turę Leona Urbańskiego od l stycznia 1971 r. kierownikiem Wydziału W-3 PZPS w Lesznie został dr Stefan Grys.

W 1972 r., decyzją dyrekcji Poznań­skich Zakładów Przemysłu Spirytuso­wego, zaprzestała swojej działalności Stacja Doświadczalna w Lesznie. Na­tomiast Laboratorium Badawczo-Analityczne jest nadal czynne i wykonuje liczne prace badawcze i usługowe na potrzeby własne i dla przemysłu spi­rytusowego. Wyniki wszystkich badań wprowadzono do produkcji, co zaowo­cowało obniżeniem zużycia surowców, energii i wzrostem produkcji bez do­datkowych nakładów inwestycyjnych oraz znaczną poprawą jakości. O po­ziomie wyposażenia laboratorium oraz prowadzonych tam badań najlepiej świadczy fakt wykonania w nim dwóch poważnych prac badawczych, których wyniki pozwoliły autorom na uzyskanie doktoratów. Pierwsza z nich — praca doktorska Władysława Napierały — do­tycząca optymalizacji technologii pro­dukcji kwasu mlekowego pozwoliła na zwiększenie jego produkcji do 1800 t rocznie. Druga praca doktorska — Ste­fana Grysa — zajęła się wyznaczaniem metody chromatografii gazowej i spektofotometrii zanieczyszczeń w kolum­nie epiuracyjnej i rektyfikacyjnej. Dzięki tym badaniom produkuje się w Lesznie spirytus rektyfikowany wy­sokiej jakości przy jednoczesnym osią­ganiu najlepszych wskaźników techniczno-ekonomicznych w kraju. Osiągnięć technicznych jest dużo więcej. W roku 1979, z powodu trudności z nabywaniem w kraju kleju szybkoschnącego do ety­kietowania butelek, w Zakładach podjęto prace nad uruchomieniem produk­cji kleju kazeinowego o podwyższonej lepkości, stosowanego do etykiet pa­pierowych przy opakowaniach szkla­nych, naklejanych ręcznie bądź przy pomocy mechanicznych etykieciarek. Produkcję stałą uruchomiono w 1980 r., rozszerzając stopniowo grono odbiorców. W roku 1980 wyprodukowano 13 500 kg kleju uzyskując w następnych latach następujące wielkości: 1985 — 285 901 kg, 1990 — 406052 kg. Kwasu mlekowego spożywczego 50% wyprodukowane w roku 1090 tylko 899 057 kg, co wiąże się z regresem polskiej gospodarki. Wcześniej roczna produkcja kwasu mlekowego wynosiła: 1965 — 1335,1 t, 1970 — 1452,4 t, 1975 — 1701,0 t, 1980 — —• 1703,0 t, 1985 — 1800,1 t.

W 1983 r. dyrekcja wraz z załogą podjęła działania zmierzające do odzy­skania samodzielności Zakładów w Lesz­nie, uwieńczone pozytywną decyzją Mi­nisterstwa. Z dniem l stycznia 1985 r. przyjęto nazwę: Zakłady Przemysłu Spi­rytusowego „POLMOS" w Lesznie. Decyzja ta umożliwiła podjęcie szeregu inwestycji rozwojowych. Dyrektorem przedsiębiorstwa został długoletni pra­cownik, dotychczasowy kierownik Wy­działu dr Stefan Grys, a jego zastępcą do spraw technicznych dr inż. Włady­sław Napierała. Z myślą o dalszym rozwoju Zakładów w roku 1986 przy­stąpiono do rozbudowy kotłowni, którą wyposażono dodatkowo w dwa kotły typu OR-5. Rozbudowana kotłownia posiadała wydajność nominalną 25 ton/h pary, a oddano ją do eksploatacji 10 lipca 1989 r. Modernizacja kotłowni stworzyła warunki dla dalszego rozwoju przedsiębiorstwa.

Uzyskana w 1985 r. samodzielność Zakładów i związane z tym możliwości spowodowały kolejny krok w kierunku pełnej samodzielności przedsiębiorstwa. W lipcu 1989 r. dyrekcja przedsiębior­stwa wystąpiła do Ministerstwa Rolni­ctwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnoś­ciowej z wnioskiem o wyłączenie ZPS „POLMOS" w Lesznie z monopolistycznego przedsiębiorstwa „POLMOS" w Warszawie. Walka była krótka, ale ostra, l października 1989 r. — na kanwie przemian — powstało drugie (poza „POLMOSEM" w Warszawie) przedsiębiorstwo pod nazwą: Zakłady Przemy­słu Spirytusowego w Lesznie. To usamodzielnienie rozpoczęło z dniem 31 grudnia 1990 r. proces rozpadu Przed­siębiorstwa Przemysłu Spirytusowego „POLMOS" w Warszawie na 25 jedno­stek, zgodnie z decyzją Ministra Rolni­ctwa.

Kolejną inwestycją o dużym zna­czeniu dla Zakładów jest rozpoczęta w 1989 r. budowa Wytwórni Kwasu Mlekowego o wydajności nominalnej 2400 t kwasu mlekowego 50% spożyw­czego i 100 t kwasu mlekowego farma­ceutycznego. Rozruch Wytwórni ma nastąpić w IV kwartale 1991 r. Inwe­stycja ta rozpoczęta została w wyniku zamówienia rządowego (jako jeden z 29 tematów dla przemysłu rolno-spożywczego), co uprawniało do uzyskania środków z zysków przedpodatkowych. Jest to jedyny temat z programu, który doczekał się realizacji. Wdrożenie tej produkcji jest osiągnięciem naukowo — technicznym. Twórcami owej nowo­czesnej technologii są: dr Stefan Grys i prof. dr hab. Kazimierz Jarosz. Wpro­wadzenie gospodarki rynkowej w na­szym kraju i zrównanie cen krajowych z cenami światowymi spowodowało ko­nieczność zastosowania radykalnych zmian w procesie inwestycyjnym roz­budowy oddziału produkcji kwasu mle­kowego. Postanowiono zwiększyć pro­dukcję kwasu mlekowego farmaceuty­cznego ze 100 t do 1000 t rocznie oraz wprowadzono nowy produkt — poszu­kiwany na rynkach mleczan wapnia w ilości 1000 t. Takie zmiany techno­logiczne spowodują, że inwestycja kilkudziesięciomiliardowa zwróci się w około 5 latach. 31 października 1991 r. uruchomiono produkcję mleczanu wa­pnia, a pod koniec IV kwartału 1991 r. uruchomiona zostanie produkcja kwasu mlekowego farmaceutycznego.

Ze względu na rozszerzenie asorty­mentu wyrobów związanych z fermen­tacją, w kwietniu 1990 r. zdecydowano się przyjąć nową nazwę Zakładów. Ta kolejna historyczna nazwa, zarejestro­wana w Sądzie 19 października 1990 r., brzmi Przedsiębiorstwo Przemysłu Fer­mentacyjnego „AKWAWIT" w Lesznie. Pełna samodzielność i możliwość de­cydowania o produkcji i rozwoju przed­siębiorstwa na miejscu zaowocowała kolejnymi inwestycjami. Jednak gęsta zabudowa dotychczasowego terenu przedsiębiorstwa uniemożliwiała jego dalszy rozwój, mimo posiadania rezerw energii cieplnej, elektrycznej i wody (nowa trafostacja o mocy 1260 KVA, nowe ujęcie wody uruchomione w li­stopadzie 1991 r. o wydajności 54 ms/h). Poczyniono więc starania, uwieńczone pozytywnym rezultatem, o wykupienie 4,4 ha przyległych do przedsiębiorstwa terenów sportowych, na których prze­widuje się dalszą rozbudowę oddziałów produkujących kwas mlekowy i jego pochodne. Przedsiębiorstwo bowiem swą przyszłość upatruje w produkcji dla przemysłu farmaceutycznego i szeroko pojętej ochrony zdrowia. Na wykupio­nym terenie, zgodnie ze zobowiązaniami w stosunku do miasta Leszna, powstaje od 16 września 1991 r. wielofunkcyjna kryta pływalnia o kubaturze 35 tyś. m3. Zakończenie budowy przewiduje się do 31. 12. 1992 r. W budowanej pływalni wykorzystane zostanie ciepło odpadowe powstające przy rektyfikacji spirytusu. W ten sposób nowa budowla nie spo­woduje pogorszenia stanu środowiska naturalnego. Ponadto, w ramach zobo­wiązania na rzecz Klubu Sportowego „POLONIA", Przedsiębiorstwo przemy­słu Fermentacyjnego „AKWAWIT" do końca 1991 r. wybudowało dwie płyty piłkarskie wraz z nowoczesną kręgielnią i zapleczem socjalnym.

Utrzymanie produkcji wyrobów na światowym poziomie wymaga ciągłego wdrażania postępu techniczno-organizacyjnego. Wiele rozwiązań technicznych o charakterze nowatorskim powstało w wyniku współpracy pracowników Zakładów z naukowcami. Z Zakładami współpracowali: prof. prof. Józef Janicki, Kazimierz Szebiotko, Jerzy Ziobrowski, Kazimierz Jarosz i Bolesław Bachman.

Dużą aktywność wykazywali praco­wnicy ZPF „AKWAWIT" opracowując od 1954 r. 303 projektów racjonaliza­torskich, z których przyjęto i zastoso­wano 202. Pracownicy uzyskali też 9 patentów, wysoko notowanych w bran­ży.

Od 1955 r. działa przy Zakładach Koło Stowarzyszenia Inżynierów i Te­chników Przemysłu Spożywczego, ini­cjator wielu nowatorskich poczynań technicznych, wymiany doświadczeń i dokumentowania dziejów Zakładów. Koło liczy 32 członków, a przewodniczącym jest mgr Danuta Dudziak. Wcześniej Kołu przewodniczyli: mgr Marian Simiński i dr Władysław Na­pierała.

Omawiając dzieje „AKWAWITU" na­leży wspomnieć, że Zakłady w minionych latach czynnie i materialnie wspierały poczynania władz miasta Leszna do­tyczące rozwoju obiektów oraz dzia­łalności społecznej i sportowej Są je­dnym z niewielu przedsiębiorstw aktu­alnie rozwijających się dynamicznie i rokujących utrzymanie stabilnej za­łogi, liczącej obecnie 213 osób. Można więc stwierdzić, że tradycje kilku po­koleń dobrej roboty leszczyńskich destylatorów owocują.