Autor

Aleksander Piwoń

Tytuł

Archiwum Państwowe w Lesznie

Źródło

Przyjaciel Ludu 1-2/1995

Uwagi

 

 

Archiwum Państwowe w Lesznie istnieje już kilkadziesiąt lat. Powstało bowiem w grudniu 1950 r., jako oddział powiatowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Poznaniu. Ponieważ dzieje Powiatowego Archiwum Państwowego w Le­sznie omówiono obszernie w artykule "Archiwum Państwowe w Lesznie w latach 1950-1977", zamieszczonym w Roczniku Leszczyńskim tom 3 z 1979 r., w niniejszej publikacji ograniczono się do przedstawienia spraw związanych z powstaniem i funkcjonowaniem Wojewódzkiego Archiwum Pań­stwowego. Utworzenie tego Archiwum było jednym z następstw dokonanej w 1975 r. reformy podziału administracyjnego Polski. Po zniesieniu powiatów Archiwum Państwowe w Lesznie działało przez kil­ka miesięcy jako oddział Wojewódzkiego Archi­wum Państwowego w Poznaniu i dopiero z dniem l lutego 1976 r, na podstawie zarządzenia Ministra Nauki. Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 21 stycznia 1976 r., zostało przekształcone w Wojewó­dzkie Archiwum Państwowe w Lesznie. Dodajmy, że nie wszystkie powiatowe archiwa państwowe w nowo utworzonych województwach uzyskały status wojewódzkich archiwów państwowych. Wiele pozo­stało oddziałami zamiejscowymi swoich macierzys­tych archiwów. W Wielkopolsce dotyczyło to archiwów w Koninie i Pile.

Podstawą działania Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Lesznie był początkowo dekret z dnia 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz.U. nr 19, poz.149). Dopiero w 1983 r. zastąpiła go ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i ar­chiwach (Dz.U. nr 38, poz.173). Wtedy też Archi­wum zmieniło nazwę na Archiwum Państwowe w Lesznie. Szczegółowy zakres działania i organizację Archiwum określił statut, zatwierdzony w sierpniu 1976 r. przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych w Warszawie. Statut ten został zno­welizowany w 1987 i 1989 r. Pierwotnie przewidywał on istnienie oddziałów, jako komórek organizacyj­nych Archiwum, później zastąpiono je samodzielnymi stanowiskami pracy. Faktycznie samodzielne stanowiska pracy istniały od początku, co wiązało się z niedużą obsadą kadrową Archiwum, liczącą zaledwie od 7 do 10 osób. Do około 1980 r. Archi­wum zatrudniało, oprócz dyrektora, 2 archiwistów, referenta do spraw administracyjno-gospodarczych i 3 robotników. Później zwiększono o jeden etat liczbę archiwistów, zmniejszając jednocześnie do 2 osób liczbę robotników. Od 1985 r. Archiwum za­trudniało też w niepełnym wymiarze czasu pracy 3 dozorców i inspektora do spraw obronnych, prze­ciwpożarowych i bhp. W 1988 r. zmniejszono liczbę dozorców do 2, a w 1991 r. zlikwidowano stanowi­sko inspektora. Od 1980 r. jeden z archiwistów zaj­mował się wyłącznie udostępnianiem zasobu, pozo­stali nadzorem nad narastającym zasobem archi­walnym i opracowywaniem zasobu. Archiwiści mieli na ogół wykształcenie wyższe lub przynajmniej śred­nie. Dyrektor, zajmujący stanowisko adiunkta naukowo-badawczego, posiadał stopień doktora nauk humanistycznych. Jak z tego wynika, Archiwum nie zatrudniało księgowego. Obsługę finansowo-księgową zapewniało przez cały czas Archiwum Pań­stwowe w Poznaniu. Przy tamtejszym Archiwum działała również Komisja Metodyczna i Komisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji, obie wspólne dla wszystkich wielkopolskich archiwów państwo­wych. Dyrektor Archiwum Państwowego w Lesznie był ich członkiem.

Władzą nadrzędną Archiwum Państwowego w Lesznie była Naczelna Dyrekcja Archiwów Pań­stwowych, podlegała początkowo Ministrowi Na­uki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, a później Ministerstwu Edukacji Narodowej.

Siedzibą Wojewódzkiego Archiwum Państwo­wego, podobnie jak poprzednio Powiatowego Archiwum Państwowego, był zabytkowy budynek daw­nego gimnazjum kalwińskiego. W 1981 r. władze miejskie wyprowadziły z budynku ostatniego loka­tora i odtąd jego jedynym użytkownikiem było Ar­chiwum. W 1989 r. przejęło ono obiekt (będący własnością Skarbu Państwa) w zarząd. Stan techni­czny budynku nie był dobry, chociaż kilkakrotnie podejmowano w nim większe roboty remontowe, jak naprawy tynków (1977 i 1992), fasad, dachów (1985), rynien. Wyburzono też w 1985 r. stary bu­dynek gospodarczy i wybudowano nowy. Nie dały natomiast pomyślnego rezultatu czynione od lat sta­rania o założenie centralnego ogrzewania. Powo­dem był przede wszystkim brak środków finansowych. Większość budynku zajmowały magazyny. Archiwum miało także pracownię naukową dla ko­rzystających z zasobu archiwalnego i księgozbioru oraz osobne pomieszczenie do celów szkoleniowych i popularyzatorskich.

Głównym zadaniem Archiwum pozostawało zabezpieczanie i gromadzenie zasobu archiwalne­go. Temu zadaniu Archiwum poświęcało też najwię­cej uwagi. Dzięki temu zasób archiwalny wzbogacił się wieloma nowymi i wartościowymi zespołami i zbiorami akt. Jeśli bowiem w 1976 r. liczył 240 ze­społów i zbiorów akt (59946j.a.), to w końcu 1994 r. już 663 (90 772 j.a.). Objętościowo wzrósł w tym czasie o 407 metrów bieżących. Wśród nabytków były akta: administracji państwowej, rad narodo­wych, sądów, banków, przedsiębiorstw, spółdzielni, związków zawodowych, organizacji, partii politycz­nych, instytucji kulturalnych, szkół, a także mapy, plany, fotografie, widokówki, afisze i plakaty.

Zasób archiwalny uzupełniał księgozbiór, który również znacznie się powiększył. W 1976 r. liczył bowiem 1667, a w 1994 r. - 3466 woluminów. Na księgozbiór składały się wydawnictwa z zakresu ar­chiwistyki i archiwoznawstwa, historii, zwłaszcza hi­storii regionu, prawa administracyjnego, a także bibliografie, encyklopedie, słowniki, dzienniki, cza­sopisma urzędowe, naukowe, popularnonaukowe itp.

Drugim ważnym zadaniem Archiwum było opracowywanie zespołów i zbiorów archiwalnych, tzn. nadawanie materiałom archiwalnym prawidło­wego układu na podstawie ustaleń metodyki archi­walnej oraz sporządzanie pomocy archiwalnej: in­wentarzy, indeksów itp. W latach 1976-1994 opra­cowano: 391 zespołów i zbiorów, liczących 32 853 j.a., 142 inwentarze książkowe, 249 inwentarzy kar­tkowych i 44 indeksy. W końcu 1994 r. zasób archi­walny był opracowany w 92%, natomiast księgoz­biór w 100%. Orientację w zbiorach bibliotecznych umożliwiały czytelnikom inwentarze oraz katalogi: alfabetyczny, rzeczowy i czasopism.

Gromadzenie i opracowywanie zasobu archi­walnego poprzedzała systematyczna i różnorodna działalność Archiwum na tzw. przedpolu archiwal­nym, czyli praca związana z nadzorem nad archiwa­mi zakładowymi w podległych jednostkach organi­zacyjnych. Zgodnie z wytycznymi Naczelnej Dyre­kcji Archiwów Państwowych sporządzono wykaz za­kładów pracy wytwarzających w województwie lesz­czyńskim materiały archiwalne, to jest akta o war­tości historycznej. Wykaz był kilkakrotnie uaktual­niany. W 1976 r. obejmował 57 zakładów pracy, w 1981 -115, w 1989 -127, a w 1994 - 50. Spadek w 1994 r. liczby zakładów pracy wytwarzających ma­teriały archiwalne wiązał się przede wszystkim z powstaniem administracji samorządowej w 1990 r., a także z likwidacją lub reprywatyzacją wielu jedno­stek gospodarczych. W wyselekcjonowanych jedno­stkach Archiwum Państwowe przeprowadzało kon­trole (699) i lustracje (187) archiwów zakładowych, ekspertyzy archiwalne (488), wydawało zezwolenia na niszczenie dokumentacji niearchiwalnych (2570), uzgadniało i zatwierdzało normatywy kan­celaryjne i archiwalne (97) oraz organizowało szko­lenia archiwalne (54). W szkoleniach wzięło udział ogółem 848 osób. Byli to przeważnie pracownicy prowadzący archiwa zakładowe w państwowych i niepaństwowych jednostkach organizacyjnych.

Archiwalia udostępniano bezpłatnie w pracow­ni naukowej dla potrzeb nauki, kultury, techniki i gospodarki. O udostępnieniu archiwaliów decydo­wał dyrektor Archiwum lub Naczelny Dyrektor Ar­chiwów Państwowych (w odniesieniu do cudzoziem­ców). Większość korzystających stanowili obywate­le polscy: naukowcy, regionaliści, studenci, przed­stawiciele zakładów pracy. Każdego roku korzystało z archiwaliów kilkadziesiąt osób. Ogółem było ich w latach 1976-1994 ponad 630. Korzystającym udo­stępniono 31 507 jednostek inwentarzowych. Inną formą udostępniania materiałów archiwalnych były kwerendy archiwalne, czyli poszukiwania w archi­waliach danych dotyczących określonego zagadnie­nia lub osoby. Przeprowadzano je dla odbiorców krajowych i zagranicznych (dla władz i urzędów, instytucji naukowych i osób prywatnych), a wyniki podawano odbiorcom w postaci zaświadczeń, wypi­sów, odpisów, informacji. Takich poszukiwań Archi­wum przeprowadziło 1605. Dużym ułatwieniem dla użytkowników zasobu archiwalnego była możliwość korzystania na miejscu z księgozbioru Archiwum oraz zlecenia wykonania kserokopii.

Orientację w zasobie Archiwum Państwowego ułatwiały wydane drukiem opracowania informa­cyjne. Pierwszy własny informator o zasobie archi­walnym ukazał się w 1977 r., następne w 1985 i 1994 r. Ponadto w 1980 r. wydano informator o zespołach akt administracji i organów samorządo­wych z lat 1945-1976. Autorem tych opracowań był dyrektor Archiwum Aleksander Piwoń. Dodajmy, że Archiwum miało także przewodnik po zasobie archiwalnym, będący rozdziałem przewodnika po zasobie archiwalnym Archiwum Państwowego Mia­sta Poznania i Województwa Poznańskiego, opub­likowanego w 1969 r. Informację o księgozbiorze Archiwum uzupełniała praca Anny Żalik z 1983 r. pt. Biblioteka Wojewódzkiego Archiwum Państwo­wego w Lesznie. Dopiero latem 1994 r. Archiwum otrzymało komputer (386 DX) z drukarką atramen­tową, co otwarło nowe możliwości wzbogacenia in­formacji archiwalnej.

Ażeby przybliżyć wiedzę o Archiwum, jego za­daniach i zasobie mieszkańcom Leszna i województwa leszczyńskiego, podejmowano różnorodną działalność popularyzatorską. Między innymi za­mieszczano na ten temat artykuły w lokalnej prasie, organizowano wystawy i pokazy archiwaliów, ucze­stniczono w wystawach organizowanych przez inne instytucje i towarzystwa kulturalne, wygłaszano pre­lekcje, przyjmowano wycieczki, brano udział w tur­niejach wiedzy o regionie. Wiele prac podejmowano samodzielnie, cześć we współpracy z wspomnianymi instytucjami i towarzystwami, a także szkołami, zwłaszcza z Muzeum Okręgowym w Lesznie, Woje­wódzką Biblioteką Publiczną w Lesznie, Leszczyń­skim Towarzystwem Kulturalnym, Zespołem Szkół Ekonomicznych w Lesznie, Liceami Ogólnokształ­cącymi nr l i 2 w Lesznie. O zakresie prac populary­zatorskich Archiwum świadczy choćby liczba wy­staw, jakie zorganizowało lub w jakich uczestniczy­ło, udostępniając własne materiały archiwalne. Było ich ponad 30. Do ciekawszych należały wystawy: Archiwum pamięcią narodu (1979), 50 rocznica wielkiego strajku chłopskiego (1987), W 70-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę (1988), 50 rocznica wybuchu II wojny światowej (1989), Życie muzyczne Leszna w okresie II Rzeczypospolitej (1991), Jan Amos Komeński w Lesznie (1992). Na wystawie "Archiwa pamięcią narodu" eksponowano oryginalne materiały archiwalne z okresu od XVII wieku do czasów współczesnych. W otwarciu wysta­wy "Jan Amos Komeński w Lesznie" uczestniczyli: ambasador Czeskiej i Słowackiej Republiki, woje­woda leszczyński oraz członkowie synodu Kościoła Reformowanego w Polsce. Również liczba wycie­czek podejmowanych w Archiwum była stosunkowo duża. Ogółem zwiedziło Archiwum w latach 1976-1994 ponad 60 wycieczek, przede wszystkim mło­dzieży szkolnej, ale także studentów, archiwistów, bibliotekarzy, regionalistów. Każda wycieczka wy­słuchała prelekcji o Archiwum i jego zasobie oraz uczestniczyła w pokazie ciekawszych archiwistów.

Archiwum było również aktywnym uczestni­kiem życia naukowego regionu. Przez około dziesięć lat działał w nim utworzony w 1977 r. Regionalny Zespół Badawczy, zajmujący się przede wszystkim publikacją źródeł archiwalnych w Roczniku Lesz­czyńskim (tomy: 2, 3, 5, 6 i 7) oraz opracowaniem kalendarium Leszna od pradziejów do 1975 r. Kalendarium ukazywało się w latach 1985-1986 na łamach Panoramy Leszczyńskiej. W 1979 r. Regio­nalny Zespół Badawczy zorganizował też wspólnie z Leszczyńskim Towarzystwem Kulturalnym i Uni­wersytetem Poznańskim sesję naukową poświeconą Ryszardowi Wincentemu Berwińskiemu (1819-1879). Do najbardziej aktywnych członków Zespołu należeli: Stanisław Chmielowski, Barbara Goldmann, Joanna Klechta, Aleksander Piwoń i Anna Żalik. Po 1976 r. Archiwum podejmowało także działalność wydawniczą: samodzielnie lub we współpracy z innymi wydawcami, mianowicie Lesz­czyńskim Towarzystwem Kulturalnym i Muzeum w Gostyniu. Ogółem Archiwum wydało: 3 informato­ry o własnym zasobie archiwalnym (1977, 1985, 1994), "Informator o zespołach akt administracji i organów samorządowych z lat 1945-1976" (1980), publikację "O herbie Leszna" (1980), informator "Archiwalia w zbiorach Muzeum w Gostyniu" (1980) i "Informator o nazwach ulic, placów i par­ków miasta Leszna" (1982). Oprócz wspomnianej sesji o Ryszardzie Wincentym Berwińskim, Archi­wum było jeszcze głównym organizatorem sesji na­ukowej pt. "Rolnictwo południowo-zachodniej Wielkopolski - przyszłość i dzień dzisiejszy". Na sesji wygłosiła referat archiwistka Barbara Ratajewska. Przedstawiciele Archiwum, przeważnie Aleksander Piwoń, wygłaszali też referaty i komunikaty na in­nych sesjach naukowych i popularnonaukowych, organizowanych przez Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne, Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Muzeum we Wschowie, Związek Harcerstwa Pol­skiego w Lesznie i Towarzystwo Miłośników Rydzyny. Były to sesje: o Karolu Kurpińskim (Wło-szakowice 1976), o Stanisławie Leszczyńskim (Leszno 1977), 60 rocznica odzyskania niepodległości przez Polskę (Leszno 1978), Życie społeczne i go­spodarcze we Wschowie w XVIII wieku (Wschowa 1981), Harcerstwo południowo-zachodniej Wielko­polski (Leszno 1982), Gospodarka stawowa Polski Zachodniej (Wrocław 1983), Nauka w Rydzynie i o Rydzynie (Rydzyna 1983), Wkład innowierców w rozwój kultury południowo-zachodniej Wielkopol­ski (Leszno 1986). Wiele czasu poświecono także opracowywaniu i publikowaniu prac i artykułów z zakresu archiwoznawstwa i historii regionu. Ukaza­ły się one w formie zbiorowych monografii i samo­istnych wydawnictw oraz artykułów w j czasopismach: Roczniku Leszczyńskim, Przyjacielu Ludu, Życiu Nadobrza, Panoramie Leszczyńskiej i innych. Łącznie pracownicy Archiwum opubliko­wali około 150 prac i artykułów. Dodajmy, że w 1976r. dyrektor Archiwum uczestniczył w pracach Zakładu Historii, Nauki i Techniki PAN w Warsza­wie, związanych z publikacją materiałów z sesji na­ukowej o Janie Jonstonie, która odbyła się w ; Lesznie w 1975 r. W latach 1976-1980 był on członkiem jednego z zespołów naukowo-badawczych (nr VII) przy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwo­wych, w latach 1976-1989 - członkiem redakcji Ro­cznika Leszczyńskiego, a w okresie 1979-1980 -przewodniczącym zespołu redakcyjnego Informa­tora o działalności Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego.

Niniejszy artykuł nie wyczerpuje problemów związanych z działalnością Archiwum w latach 1976-1994. Pozwala jednak stwierdzić, że w wielu dziedzinach był ona pomyślna. Występowały oczy­wiście również niepowodzenia i trudności. Stanowi­ły je przede wszystkim: brak środków finansowych na remont Archiwum i tak bardzo potrzebne uno­wocześnienie ogrzewania lokali oraz brak rezerw magazynowych.