Autor

Zdzisław Smoluchowski

Tytuł

Działalność kupców i przemysłowców

Źródło

Przyjaciel Ludu 5/6 1990

Uwagi

 

 

Polski amatorski ruch teatralny w Lesznie wywodzi swe początki od czasów powstania, w listopa­dzie 1892 r., Polskiego Towarzystwa Przemysłowców. Wyłoniło się ono z istniejącego od roku 1882 towarzystwa Handwerkeverein, skupiającego zarów­no Niemców jak i Polaków. Ta polska inicjatywa, oprócz celu zasadniczego jakim było podnoszenie polskiego rze­miosła, wytwórczości i handlu na wyż­szy poziom, miała też na celu podtrzymywanie polskości, kontynuację trady­cji narodowych oraz szerzenie oświaty i kultury.

Już w grudniu 1892 r. członkowie Towarzystwa i ich rodziny utworzyły zespół teatralny, który wystawił „Ja­sełka Polskie" w czterech obrazach autorstwa ks. Łukaszewicza. Było to wówczas wielkie wydarzenie i jedno­cześnie data od której można liczyć tak bardzo rozwiniętą działalność te­atralną amatorów leszczyńskich. Stąd w 1992 r. Leszno będzie obchodziło stu­lecie tego ruchu, którego początek dali kupcy i przemysłowcy leszczyńscy.

Za pierwszym udanym przedstawie­niem poszły dalsze. W latach 1893 do 1902 odegrano czternaście przedstawień, których tytułów nie można ustalić, gdyż w protokołach Towarzystwa odnotowa­no tylko ich realizację, bez podawania szczegółów. W następnych latach zapisy dotyczące tej działalności, aczkolwiek nadal niepełne, jednak bardziej wyczerpujące. W roku 1908 Towarzy­stwo wystawiło dramat ludowy w czterech aktach autorstwa Galasiewicza pod tytułem „Czartowska Ława" — by­ła to sztuka z muzyką, o bardzo roz­budowanej scenografii. W roku 1908 odegrano operetkę „Papugi naszej ba­buni". Granie przedstawień, było więc stałą praktyką członków Towarzystwa, którzy co najmniej raz w roku organi­zowali większą imprezę teatralną. Oprócz własnych przedsięwzięć artystycznych Towarzystwo sprowadzało do Leszna teatry zawodowe. Na przykład w roku 1919 aktorzy z Krakowa i Poznania przedstawili komedię historyczną wg Ignacego Kraszewskiego „Książę Ra­dziwiłł Panie Kochanku". Ponadto istniał przy Towarzystwie Przemysłow­ców zespół taneczny. W tymże 1910 r. Towarzystwo urządziło jeszcze dwie imprezy: z okazji 100 rocznicy uro­dzin Fryderyka Chopina i (w listopa­dzie) imprezę słowno-muzyczną pt. „Obchody Grunwaldzkie". Repertuar przedstawień prezentowanych przez grono amatorów skupionych w Towa­rzystwie był głównie historyczno-rocznicowy i komediowy. Po wyzwoleniu, w latach 1920 - 27, Przemysłowcy wy­stawiali sztuki nadal każdego roku, mimo że zaangażowali się w wiele in­nych działań kulturalnych na rzecz środowiska. Ostatnim znanym przedsta­wieniem firmowanym przez Towarzy­stwo była trzyaktowa sztuka ze śpiewami i tańcami „Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale" W. Bogusław­skiego.

Charakterystyczne jest, że członko­wie Towarzystwa Przemysłowców dość chętnie organizowali przedstawienia wspólnie z innymi organizacjami pol­skimi. Na przykład w 1937 r. wystawio­no kolejne „Jasełka" z Katolickim To­warzystwem Robotników Polskich. Im­preza ta weszła zresztą do historii Leszna, gdyż przyspieszyła aresztowa­nie i internowanie licznej męskiej Po­lonii w Lesznie w okresie okupacji.

Inną działalnością kulturalną Towa­rzystwa Przemysłowców było rozwijanie czytelnictwa. Już w Ustawach przyję­tych w listopadzie 1892 r. zaznaczono, że Towarzystwo posiada własną biblio­tekę z której wypożycza książki swoim członkom. Ten zapis znacznie posze­rzono w następnych latach, gdyż książ­ki wypożyczano chętnym z innych orga­nizacji lub osobom prywatnym. Czytel­nictwo nie było jednak zbyt rozwinię­tym działem aktywności kulturalnej Towarzystwa. W 1895 r. biblioteka liczyła 123 książki, a przeczytano zaledwie 23. Księgozbiór wzrastał jed­nak stale, a współpraca podjęta z To­warzystwem Czytelni Ludowych za­owocowała ostatecznie włączeniem zbio­rów bibliotecznych do biblioteki TCL. Dokonano tego w 1918 r., ale niezbyt formalnie, tak, że dopiero od 1926 r. można mówić o pełnej integracji bi­blioteki Towarzystwa Przemysłowców i TCL.

Interesujące są wzmianki w aktach Towarzystwa dotyczące prowadzonej przypuszczalnie w latach 1900 — 1918 wypożyczalni kostiumów teatralnych. Kostiumy wypożyczano za niewielką odpłatnością innym stowarzyszeniom polskim wystawiającym sztuki teatral­ne. Było to wielkim udogodnieniem, gdyż najbliższa kostiumeria teatralna mieściła się w Teatrze Polskim w Po­znaniu.

Jako działalność oświatowa często w Towarzystwie pojawiały się wieczor­nice, prelekcje i wieczory deklamacji. Stanowiły one formę upamiętniania ważnych dla Polaków rocznic history­cznych. Można powiedzieć, że do 1928 r. aktywność Towarzystwa była pod tym względem bardzo duża. Później — wo­bec dużej liczby tego rodzaju imprez organizowanych przez nieomal każde stowarzyszenie działające w Lesznie — Towarzystwo Przemysłowców odeszło od tych form, skupiając się na celach zasadniczych i handlowych.

Odnotować wypada, że głównie ze sfer kupieckich i przemysłowych Leszna składało się istniejące na początku lat dwudziestych w Lesznie „Towarzystwo Miłośników Sceny". Akta tego stowa­rzyszenia się nie zachowały. Z ułamko­wych informacji wynika jednak, że właśnie to grono obywateli leszczyńskich sprawiło, iż w roku 1925 Leszno miało stały teatr zawodowy zwany „Teatrem Miast Zjednoczonych", a po rozpadnięciu się tego zespołu „Teatr Popularny" działający na przełomie lat 1925/26. Towarzystwo Miłośników Sceny dotowało ten ostatni teatr, jednak wskutek kosztów i niskiej frekwencji ta cenna inicjatywa również upadła.

Najdłużej przetrwał, utworzony z ini­cjatywy Towarzystwa Przemysłowców, Chór im. Dembińskiego. Powołało go w 1911 r. grono aktywistów, m.in. Fran­ciszek Domański, Józef Tylczyński, Ma­rian Płaczek. Już przedtem w Towa­rzystwie istniał tzw. „Wydział śpiewu", od początku 1912 r. przekształcono go jednak w wielki zespół chóralny. Koło Śpiewu „Dembiński" skupiało w swych szeregach członków rekrutujących się ze środowiska rzemieślników kupców, urzędników i rodzin drobnych przemy­słowców. Prowadziło ono na szerokę skalę pracę oświatową, zwłaszcza w czasach zaborów. Do roku 1939 było najpotężniejszym ośrodkiem ruchu ama­torskiego w Lesznie. Reaktywowało się w 1945 r. jako samodzielne koło śpiewu. Od 1950 r. działało przy PZGS w Lesz­nie, od 1955 r. zarejestrowane było przy ówczesnym Powiatowym Domu Kultury. Działalność chóru ustała w 1956 r., a rozwiązanie formalne nastąpiło decyzją Zarządu XII Okręgu Wielkopolskiego Związku Śpiewaczego 4 marca 1962 r. W okresie od 1912 do 1939 r. działający przy Chórze im. Dembińskiego zespół teatralny wystawił 27 przedstawień te­atralnych i operetek. Po II wojnie światowej, w 1949 r., zagrano operetkę „Studenteria" Wł. Turkowskiego, a w 1952 r. dwa programy estradowe bez tytułów oraz sztukę Czechowa „Niedź­wiedź".

Kronika występów chóralnych, kon­certów, popisów i udziału w różnych imprezach śpiewaczych Chóru im Bo­lesława Dembińskiego jest bardzo ob­szerna. Są to dosłownie dziesiątki im­prez, począwszy od udanego „Koncertu wokalnego" w styczniu 1912 r., a skoń­czywszy na udziale w Festiwalu Chórów Polskich w 1957 r. Koło brało udział we wszystkich zjazdach i konkursach śpiewaczych organizowanych przez XII Okręg.

Działalnością kulturalną zajmowało się także Towarzystwo Młodzieży Ku­pieckiej w Lesznie. Na pewno istniało ono w latach 1909 — 1913, gdyż jedynie z tego czasu zachowały się informacje o nim. Na wzmianki o działalności młodzieży kupieckiej można natrafić w aktach Towarzystwa Przemysłowców. W 1912 r., wspólnie z członkami Tow. Przemysłowców, młodzi kupcy wystawili dramat ludowy „Chata za wsią" — bar­dzo wówczas popularną na scenach amatorskich sztukę z 'muzyką Z. Noskowskiego.

Z tradycji rzemieślniczych możemy odnotować działalność oświatową i kul­turalną „Towarzystwa Polskich Termi­natorów". Z bardzo rozproszonych in­formacji wynika, że rzemieślnicy i ter­minatorzy organizowali zwyczajowo ma­jówki połączone z imprezami na wolnym powietrzu i wieczornice (np. w 1909 r.). Założycielami Towarzystwa byli: Adam Ruszczyński i Franciszek Bryzę. Ulu­bionym miejscem występów i zabaw była popularna w latach międzywojen­nych w Lesznie restauracja ogródkowa tzw. „Grody Leszczyńskie". Znajdowała się tam muszla koncertowa oraz podło­ga do tańca. Terminatorzy musieli być dość prężną organizacją, gdyż w roku 1910 liczyli 61 członków i zorganizowali 11 wycieczek, w tym kilka połączonych z imprezami na wolnym powietrzu.

Działalność kulturalną leszczyńskich kupców, przemysłowców i rzemieślni­ków trudno przecenić. Była ona w la­tach zaboru pruskiego ważnym czyn­nikiem podnoszącym ducha narodowego i rozwijającym potrzeby kulturalne. W latach międzywojennego dwudziesto­lecia wiele różnych organizacji, w tym kulturalnych, było wspieranych finan­sowo przez poszczególnych kupców, rzemieślników i właścicieli zakładów. Umożliwiło to w wielu przypadkach zorganizowanie liczących się w dziejach kultury miasta imprez. .