Autor

Stanisław Jędraś

Tytuł

Kościół farny w Lesznie

Źródło

Przyjaciel Ludu 5/1987

Uwagi

 

 

      Leszczyńska fara czyli kościół św. Mikołaja jest najstarszym koś­ciołem Leszna. Przez około 250 lat był to również jedyny kościół w Lesznie. Jego proboszcz jest wymienio­ny w dokumencie z początku XV wie­ku, ale sam kościół powstał wcześniej. Służył on mieszkańcom Leszna, gdy było ono jeszcze wsią, jak również korzystała z niego ludność Leszczynka. Początkowo był to niewielki kościół zbudowany w stylu gotyckim. W r. 1550 odebrano go katolikom, i przekazany został braciom czeskim, którzy zwró­cili go katolikom w l66l r. Zwrócili go w opłakanym stanie. Kościół leżał bowiem w gruzach od czasu wielkiego pożaru Leszna w roku 1658. Jego ruiny musiały razić obok okazałego ratusza i dwóch świątyń dysydenckich.

      Człowiekiem, który podjął się jego odbudowy, a właściwie budowy nowe­go kościoła, był Bogusław Leszczyński. biskup łucki od roku 1680 i współ­właściciel Leszna. Był on starszym bra­tem Rafała, ojca króla Stanisława Le­szczyńskiego. Obaj bracia zostali w tym kościele pochowani. Odbudowa rozpoczęła została w roku 1082. Powie­rzono ją Janowi Catenazziemu, miesz­kańcowi Leszna. Budowę, nadzorował — pod nieobecność fundatora — proboszcz Jan Koszanowski, przyjaciel i zaufany obu Leszczyńskich. Zasadni­cze prace były ukończone do roku 1095, ale prace wykończeniowe w je­go wnętrzu trwały jeszcze długo. W ro­ku 1707 nastąpiło ponowne spalenie Leszna i kościół św. Mikołaja znowu ucierpiał — na szczęście tylko dachy i wieże. W związku z tym wystrój sztukatorski kościoła farnego pocho­dzi w przeważającej mierze ze schył­ku XVII i początków XVIII wleku. W latach 1905—1907, gdy proboszczem był Józef Tasch, nastąpiła rozbudowa kościoła od strony ulicy Leszczyńskich.. Dobudowane zostało prezbiterium, za­krystia i kaplica chrzcielna. Ten naj­nowszy fragment wykonany został w stylu neobarokowym. według projek­tu architekta Guldenpfenniga z Paderborn. Ołtarz główny został przesu­nięty z dawnego prezbiterium do czę­ści nowo wybudowanej. Miała też wte­dy miejsce restauracja wnętrza całej świątyni.

      Chociaż wygląd zewnętrzny kościoła św. Mikołaja w Lesznie nie jest impo­nujący, to jednak wnętrze jego ma wysokiej klasy wystrój sztukatorski. Utrzymany on jest w stylu barokowym, a fragmenty niektórych ołtarzy rów­nież w stylu regencji. Kościół ma cha­rakter rozległej barokowej hali. 0d ka­plic bocznych, które występują po stronie północnej i południowej, od­dzielają ją potężne, silnie rozbudowane filary. Przeważa sklepienie kolebkowe z lunetami.

      Na balustradzie chóru muzycznego znajduje się kartusz z herbem Wieniawa zwieńczony infułą; od kartusza biegną dekoracyjnie rozłożone draperie, wspierane przez putta i girlandy. Kar­tusz ten poświęcony jest fundatorowi kościoła — Bogusławowi Leszczyń­skiemu.

      Do pięknych elementów należy kopułka nad dawnym prezbiterium. Znajduje się tu rozeta z dekoracją stiukową i malarską. W wydzielonych promieniście polach rozety są dra­perie, muszle, główki aniołków i gir­landy kwiatowe. Kopułka ma jeszcze szereg innych elementów dekoracyj­nych. U jej szczytu znajduje się iluzjonistyczna latarnia z Gołębicą, na tle promieni w podniebiu.

      Ołtarz główny jest późnobarokowy z około 1744 roku, wystawiony przez budowniczego Jana Adama Stiera z Bydzyny. a z fundacji Aleksandra Jó­zefa Sułkowskiego. Na obecne, miejsce przesunięty został w roku 1907. Ołtarz jest stiukowy. Przy kolumnach wystę­pują rzeźby Aarona i Mojżesza, a na gzymsie aniołów. Pole środkowe wy­pełnia obraz Trójcy Świętej z Matką Boską.

      Kościół ma też 10 ołtarzy bocznych. Cztery z nich znajdują się przy fila­rach oddzielających kaplice, natomiast dalszych sześć usytuowanych jest w kaplicach. Jeśli chodzi o ołtarze, usytuo­wane przy filarach, to pierwszy z nich po lewej stronie (w stosunku do wejścia głównego) wykonany jest w stylu barokowo-regencyjnym). W polu środ­kowym ma on rzeźbę św. Michała Archanioła w locie na tle obelisku; obok — przy kolumnach — są figury archa­niołów — Gabriela i Rafała, a w zwieńczeniu Anioła Stróża wśród obło­ków. Prawy ołtarz — również barokowo-regencyjny ma kilka rzeźb: św. Kajetana w polu środkowym oraz obok przy kolumnach św. Sebastiana i Rocha, natomiast w zwieńczeniu św. Joachima. Następne ołtarze usytuowane przy filarach mają cenne obrazy pędz­la Szymona Czechowicza z około roku 1740. W polu środkowym lewego ołta­rza jest obraz Pokuty Marii Magdale­ny, a w zwieńczeniu św. Piotra; ana­logicznie w ołtarzu prawym jest obraz św. Józefa z Dzieciątkiem oraz Marii Egipcjanki.

      Dużą wartość artystyczną mają obrazy i figury w ołtarzach kaplic. Pierwszy ołtarz od strony lewej za­wiera XVII-wieczny obraz św. Tadeu­sza Judy w polu środkowym oraz Męczeństwa św. Dyzmy w zwieńczeniu. W drugim ołtarzu po lewej stronie znajduje się obraz Wizji św. Antonie­go, a w trzecim — w polu środkowym — krucyfiks z końca XVII wieku oraz rzeźby Matki Boskiej, św. Jana i Ma­rii Magdaleny; w zwieńczeniu nato­miast figuruje obraz św. Jana Nepo­mucena.

      W pierwszym ołtarzu w kaplicy po stronie prawej znajdują się rzeźby św. biskupa i Jana Ewangelisty, w wyż­szej kondygnacji dwu świętych nie­wiast; w zwieńczeniu natomiast jest obraz św. Jadwigi. W następnym ołta­rzu po stronie prawej — przy kolum­nach — są rzeźby św. św. Piotra i Pawła, w górnej kondygnacji św. św. Wawrzyńca i Jana Chrzciciela oraz puttów i prawdopodobnie św. Kazi­mierza w zwieńczeniu. W polu środ­kowym znajduje się płaskorzeźba św. Anny Samotrzeć i Komunia św. Sta­nisława w zwieńczeniu. Wreszcie w ostatnim ołtarzu są rzeźby św. św. Jó­zefa i Piotra oraz obraz Najświętszej Marii Panny w polu środkowym, a w zwieńczeniu św. Antoniego pustelnika.

      Na szczególną uwagę zasługują na­grobki braci Leszczyńskich — Bogu­sława i Rafała, wystawione z fundacji króla Stanisława Leszczyńskiego, za­pewne w latach 1707—1709. Są to na­grobki barokowe skomponowane ana­logicznie, w formie głębokich wnęk z portalowymi obramieniami. Stanowią one zamknięcie od wschodu ciągów kaplic; mają bogato rzeźbioną deko­rację sztukatorską, figuralną i ro­ślinną. Od frontu — na ozdobnych wolutowych konsolach — oraz w na­rożach wnęk — na cokolikach — są figury alegoryczne; przy nagrobku Bo­gusława: Wiary i Nadziei (w jednej osobie), Prawdy, Miłosierdzia i Cnoty; przy nagrobku Rafała: alegoria władzy królewskiej i urzędu podskarbiego (atrybuty: pieczęć, mieszek, książka, dwie mitry książęce) oraz alegoria władzy wysokiego urzędu. Ponad wnę­ką nagrobka Bogusława znajduje się ozdobny kartusz, a w nim: herby Deanhoff. Wieniawa, Jastrzębiec, Brodzicz. Kartusz podtrzymywany jest przez anioła i putta. Nad kartuszem widoczna jest infuła i korona. Wyso­ko nad wnęką nagrobka Rafała jest również ozdobny kartusz, a w nim wymienione uprzednio herby. Kar­tusz ten podtrzymuje Chronos i putta. Nad kartuszem znajduje się korona. Spod kartuszy obu nagrobków spływają dekoracyjnie rozłożone draperie. Twierdzenie, jakoby nagrobki były dziełem Pompeo Ferrariego, zostało ostatnio podważone. Ewa Kręglewska-Foksowicz sądzi, że ich autorem jest Jerzy Szymon Bellotti. Wnęki obu na­grobków zamykają .tablice, na któ­rych podane są w języku łacińskim informacje o zmarłych.

      Pięknym dziełem snycerskiej, robo­ty jest barokowa ambona. Na jej kor­pusie są rzeźby aniołków i girlandy kwiatów oraz rzeźba św. Antoniego z Dzieciątkiem, św. Piotra i innych. Na parapecie schodów — we wnękach — są rzeźby świętych: Piotra z Alkantary, Franciszka z Asyżu i Jacka Odrowąża. Baldachim ambony rozbudo­wany został aż do trzech kondygnacji. Na jego szczycie jest rzeźba św. Jana Chrzciciela. Po przeciwnej stronie ambony — przy ścianie — znajduje się dużej wartości rzeźba św. Jana Nepomucena, należąca do najlepszych w Wielkopolsce z owego czasu. Sądzi się. że jest ona dziełem Bellottiego.

Leszczyńska fara należy do najcen­niejszych barokowych kościołów na terenie Wielkopolski.