Autor

Anna Żalik

Tytuł

Rodzina Kasjuszów w Lesznie

Źródło

Przyjaciel Ludu 2/1990

Uwagi

 

 

Rodzina Kasjuszów wywodziła się z Czech. Należała do starej szla­chty czeskiej, która w XVII wie­ku przystąpiła do Jednoty braci czes­kich. Nazwisko tej rodziny brzmiało pierwotnie: Kaśka, Kaszka czy Kaszkowski. W Polsce członkowie tego rodu znani byli pod zmienionym nazwiskiem Cassius, zaś w spolszczonej formie Kasjusz lub Kassyusz. Z przedstawicielami tej rodziny spotykamy się, wertując za­piski o dawnym Lesznie, w drugiej po­łowie XVII stulecia. Wiadomo, że jeden z Kasjuszów, duchowny braci czeskich, zamieszkały poprzednio w Markuszewicach na Spiszu, musiał stamtąd ucho­dzić ze względu na swoje wyznanie. Członkowie rodziny Kasjuszów przybyli do Wielkopolski i stopniowo spolszczyli się. Część z nich znalazła się w Lesznie, wiążąc się z tym miastem na okres około stu lat.

Kasjuszowie zaznaczyli trwały ślad w historii leszczyńskiego gimnazjum. Szkoła ta, podniesiona w pierwszej po­łowie XVII wieku do godności gimna­zjum, zdobyła rozgłos i wywierała nie­wątpliwie znaczący wpływ na środowi­sko. Sławy leszczyńskiemu gimnazjum przysparzali wybitni rektorzy m. in. Jan Rybiński, Andrzej Węgierski czy póź­niej Jan Amos Komeński oraz znako­mici wykładowcy. W roku 1716 rekto­rem gimnazjum został Dawid Kasjusz (z wspomnianej tu już rodziny Kasju­szów), duchowny braci czeskich. Wy­kształcony w gimnazjach w Lesznie i Berlinie a następnie w niemieckich uni­wersytetach w Bremie i Franeker, god­ność rektora gimnazjum w Lesznie pia­stował szesnaście lat, co było dotąd w historii tej szkoły niespotykane. Pro­wadził rozległą korespondencję. Listy pisał wyłącznie po polsku, a że przeja­wiał zainteresowania lingwistyczne, li­sty te odznaczały się pięknem języka. Zmarł w Lesznie w 1734 roku.

Kolejną postacią z rodziny Kasju­szów, związaną z leszczyńskim gimna­zjum, był Jan Aleksander, bratanek Dawida, syn Pawła Kasjusza z Żychlina. Kształcił się w gimnazjum w Lesznie, następnie studiował w Niemczech i Ho­landii: we Frankfurcie nad Odrą i w Lejdzie. W Lesznie został pierwszym seniorem Jednoty czeskiej. Pozostając na tym stanowisku do końca życia, dą­żył do zbratania wyznań protestanckich w myśl tradycyjnych haseł Jednoty. W roku 1737 został Jan Aleksander Ka­sjusz subrektorem gimnazjum w Lesz­nie, a po dwóch latach — rektorem. Za jego rektoratu nawiedził miasto w 1767 roku pożar, w którym spłonęła większość zabudowań. Budynek gimna­zjum szczęśliwie ocalał. Potem nadeszły niepokoje i zamieszki spowodowane działaniami konfederacji barskiej, które przeniosły się również do Wielkopolski. Nastąpił też pierwszy rozbiór Polski, który pozostawił wpraw­dzie Leszno w dotychczasowych grani­cach, ale wywołał wstrząs w całym kraju. Pomyślną okolicznością było powstanie w 1773 roku Komisji Eduka­cji Narodowej, która zajęła się całością spraw oświaty w Polsce. Wśród tych wydarzeń niełatwa rola przypadła do spełnienia rektorowi leszczyńskiego gim­nazjum. Jako nauczyciel — co należy przypomnieć — Jan Aleksander Kas­jusz otaczał troską język polski. Wśród archiwaliów Jednoty zachowały się do czasu ich rozproszenia wykłady Kasju­sza o sztuce pisania listów i wierszy polskich. Warto tu bowiem zaznaczyć, iż współcześni uważali go za utalento­wanego poetę. Jan Aleksander Kasjusz, długoletni rektor gimnazjum w Lesznie, zmarł w roku 1788.

Synem Jana Aleksandra Kasjusza i następcą na stanowisku rektora gimna­zjum był Chrystian Teofil. Podobnie jak ojciec uczęszczał do leszczyńskiego gim­nazjum, a następnie studiował we Frankfurcie nad Odrą i w Lejdzie. W roku 1788 został rektorem gimnazjum w Le­sznie oraz seniorem Jednoty. Chrystiar Teofil Kasjusz był autorem podręczni­ków szkolnych: logiki, starożytności historii powszechnej i geografii. Służy­ły one, w postaci manuskryptów, jako podstawa nauki szkolnej w Lesznie Opracował też wyczerpujący komentarz do słynnych „Przemian" (Metamorpphoses) Owidiusza, jednego z największych elegików rzymskich. Rękopis komenta­rza był już przygotowany do druku, niestety nie doczekał się wydania, spło­nął bowiem w jednym z pożarów Lesz­na, których los temu miastu nie szczę­dził.

Wiek XVIII był dla Leszna okresem dotkliwych klęsk: przemieszczeń obcych wojsk i — co za tym idzie — spusto­szeń, epidemii i pożarów. Za rektoratu Jana Aleksandra Kasjusza wielki pożar w czerwcu 1790 roku strawił domostwa i budowle, wstrząsając podwalinami bytu gospodarczego miasta, którego rozkwit zamknął się na pewien czas. Budynek gimnazjum i tym razem ocalał. W nie­długim czasie po tej klęsce nastąpił drugi rozbiór Polski, w którego następ­stwie Leszno znalazło się pod panowa­niem pruskim. W roku 1797 powołano Chrystiana Teofila Kasjusza na stano­wisko radcy do nowo utworzonego konsystorza reformowanego w Poznaniu.

Po jego odejściu z gimnazjum w Le­sznie stanowisko rektora objął następny przedstawiciel rodziny Kasjuszów Bo­gusław Dawid, dotychczasowy konrektor tej szkoły. Bogusław Dawid Kasjusz, syn Pawła Ludwika, urodzony w Orzeszkowie, kształcił się w Lesznie, a póź­niej podobnie jak jego krewniacy, we Frankfurcie nad Odrą i w Lejdzie. Związany z leszczyńskim gimnazjum na początku piastował stanowisko rek­tora tymczasowego, a następnie, w ro­ku 1800 zatwierdzony na stałe, pozostał tak aż do emerytury. Jednocześnie był duchownym Jednoty w Lesznie.

Leszczyńskie gimnazjum posiadało wtedy miano „gelehrte Schule" (szkoła naukowa), co podnosiło rangę tej pla­cówki oświatowej. Bezpośrednio po za­garnięciu tych ziem polskich, które w drugim rozbiorze przypadły Prusom, władze zaborcze zajęte były sprawami ogólnymi, ale około roku 1800 rozpo­częły działania zmierzające do germa­nizacji szkolnictwa. Celowi temu słu­żyć miało wprowadzenie programu na­uczania zgodnego z ideologią wytyczoną przez zaborców. Rektor Kasjusz bronił konsekwentnie polskiego charakteru leszczyńskiego gimnazjum.

Od traktatu tylżyckiego w 1807 roku znalazło się Leszno w granicach Księ­stwa Warszawskiego. W tymże roku wizytował tutejsze gimnazjum ksiądz Onufry Kopczyński, pedagog, członek Izby Edukacyjnej Księstwa Warszaw­skiego. Wizytujący dał leszczyńskiej szkole dobrą ocenę, przedstawiając ją i rektora Kasjusza w korzystnym świe­tle przed Izbę Edukacyjną. Upadek Napoleona i nowa sytuacja polityczna wytworzona uchwałami Kongresu Wie­deńskiego dały początek nowemu okre­sowi w dziejach gimnazjum w Lesznie. Po likwidacji Księstwa Warszawskiego rektor Bogusław Dawid Kasjusz po­nownie zmagał się z zarządzeniami władz pruskich. Osiągnięciem jego rektoratu było połączenie gimnazjum z miejską szkołą luterańską w Lesznie oraz prze­jęcie zasobów — księgozbioru i pomo­cy naukowych — kolegium pijarów w Rydzynie zamkniętego z woli władz w 1820 roku. W historii gimnazjum w Le­sznie rozpoczął się niebawem inny etap. 15 października 1821 roku nastą­piło oficjalne przekazanie tegoż gim­nazjum administracji pruskiej. Dwa lata później, jesienią 1823 roku, pier­wszy dyrektor (do niedawna rektor) upaństwowionego gimnazjum Bogusław Dawid Kasjusz przeszedł na emeryturę. Do śmierci, która nastąpiła w styczniu 1828 roku, utrzymywał kontakty z gim­nazjum interesując się jego życiem. Zmarł w opinii przełożonego i wykła­dowcy, który stanowił przykład rzetel­nego spełniania swoich powinności, roz­ległej wiedzy i właściwej postawy mo­ralnej.

Przedstawione tu pokrótce sylwetki nie obejmują oczywiście wszystkich członków licznej rodziny Kasjuszów, związanych z leszczyńskim gimnazjum: wykładowców i uczniów. W Lesznie za­chowały się cztery portrety dawnych rektorów tej szkoły, wśród nich Da­wida oraz Bogusława Dawida Kasju­szów. Portrety te szczęśliwie przetrwały czas okupacji. Po wyzwoleniu odnalazł je na strychu Liceum Ogólnokształcą­cego przy ul. Kurpińskiego nr l mgr Jerzy Stankowiak, wykładowca hi­storii i umieścił w sali historycznej te­goż liceum, gdzie do dziś się znajdują.