Autor

Alojzy Konior

Tytuł

Kalendarium życia i twórczości J.A.Komenskiego

Źródło

Przyjaciel Ludu 2-3/1991

Uwagi

 

 

1659 r. —

28 marca rodzi się Jan Amos Komeński. Spór o miejsce urodzenia (Nivnice, Komnia, Uhersky Bród) nie został dotąd definitywnie rozstrzygnięty. Ojcem był Marcin (Segesz) Komeński (1548-1604), matką Anna Chmelova.

 

1604 r. —

Śmierć obojga rodziców. Osierocony Komeński zamieszkuje w Strażnicy u ciotki Zuzanny Bozkovskiej.

 

1605 r. —

4 maja wojska węgierskie Boczkaja pa­lą Strażnicę. Komeńskim opiekują się odtąd krewni z Nivnic i Uherskiego Brodu.

 

1608—1611 r. —

Komeński jest uczniem gimnazjum braci czeskich w Przerowie, działają­cego pod patronatem rodu Żerotinow. Przybiera imię Amosa („amosus" — łac. „miłowany"; Amos to również biblijny, starozakonny prorok).

 

1611 r. —

20 marca (30 marca) Komeński pod mia­nem Joannes Amos Nivnicenis wpisany zostaje do matrykuły Wyższej Szkoły — Johanneum w Herbom, założonej w 1584 r. przez hrabiego Jana VI von Nassau-Dillenburga. Jest tutaj uczniem Jana Henryka Alsteda (1588-1638) i Jana Fischera-Piscatora (1546-1625).

 

1612 r. —

Powstaje pierwsza praca Komeńskiego o charakterze filozoficznym pt. .,Problemata miscellanea".

 

1613 r. —

Podróż Komeńskiego do Holandii (Am­sterdam, Rotterdam, Haga). 19 czerwca wstępuje on na wydział teologiczny Uniwersytetu w Heidelbergu, gdzie jest uczniem Dawida Parea.

 

1614 r. —

W styczniu Komeński kończy studia w Heidelbergu. Z rękopisem dzieł Mikołaja Kopernika „O obrotach ciał niebieskich" przez Norymbergię, Pragę pieszo wraca na Morawy gdzie zostaje administrato­rem w macierzystej szkole w Przerowie.

 

1616 r. —

Na kwietniowym synodzie w Żerawicach pod Kijowem Komeński zostaje ordynowany na duchownego Jednoty braci czeskich. W Pradze drukują poradnik „Grammatice facilioris pracepta („Zasady łatwiejszego nauezania gramatyki") jego autorstwa.

 

1617 r. —

Komeński pisze „Retuńk proti Antikristu". Nie zachowała się jego łacińska kronika rodu Żerotinow ani historia Moraw.

1618 r. —

Na początku roku Komeński zostaje mianowany przełożonym niemieckiego zboru czeskobraterskiego w Fulneku (północne Morawy) oraz szkoły przyz-borowej. 19 czerwca zawiera związek małżeński z Magdaleną Vizovską z Przerowa.

 

1619 r. —

Rodzi się syn J. A. Komeńskiego. W Ołomuńcu wychodzą „Listy do nie­ba" — pierwsza wydrukowana po czesku książka Komeńskiego.

 

1621 r. —

Okupacja Fulneku przez wojska neapolitańskie (hiszpańskie i włoskie) w służbie cesarskiej. Wyjazd rodziny Ko­meńskiego z Fulneku do Przerowa w obawie przed prześladowaniem. Komeń­ski ukrywa się najpierw na Morawach, a potem w Czechach w majątkach Że­rotinow.

 

1622 r. —

18 lutego Komeński kończy napisane ku pokrzepieniu serc dziełko „Przemyśle­nia o doskonałości". W Przerowie, praw­dopodobnie na skutek epidemii dżumy, umierają jego żona Mogdalena i dwaj synowie (jeden niedawno urodzony).

 

1623 r. —

Zakończenie trzyletniej pracy nad książ­ką „Manualńik". Komeńskł pisze pier­wszy tom dzieła pt. „Truchlivy" („Za­smucony"), a w grudniu kończy pisanie „Labiryntu świata", dedykując go Ka­rolowi Starszemu z Żerotina. Od tego czasu zaczyna podpisywać się używa­jąc nazwiska Komeński. l maja nastę­puje publiczne spalenie ksiąg i pism Komeńskiego w Fulneku pod nadzorem kapucyna Bonawentury.

 

1624 r. —

3 września Komeński żeni się. z Dorotą Marią Cyrill, córką biskupa Jednoty braci czeskich Jana Cyrilla. Opracowuje dru­gi tom „Zasmuconego" — „Presboź".

 

1625 r. —

Uczestnictwo Komeńskiego w synodzie braci czeskich w Doubravicy. W Białej Trzemesznej, w majątku Jerzego Sadowskiego, kończy on pisanie „Hlubiny bezpećnosti". Przez Łużyce i Śląsk do­ciera do Leszna, by zapewnić tam schro­nienie braciom czeskim. W Szprotawie spotyka się z prorokiem Krzysztofem Kotterem.

 

1626 r. —

Podróż Komeńskiego do Berlina, a po­tem do Hagi i Amsterdamu. W Berlinie prowadzi rozmowy z Władysławem Velenem z Zerotina, przywódcą moraw­skiej emigracji. Przekazuje w Hadze posłanie Velena i proroctwa Kottera czeskiemu królowi na wygnaniu Fry­derykowi. Podróżuje na poludniowe Morawy (Drnholec, Namest). Wyprze­daje majątek osobisty, przenosi drukar­nię braci czeskich z Kralicy, i bibliotekę z Żerotina.

 

1627 r. —

W Amsterdamie wychodzi drukiem ma­pa Moraw, nad którą Komeński pra­cował od 1618 r. Pedagog przebywa wraz z rodziną w Bile Tremesne pod Dworem Kralove u Jerzego Sadowskiego ze Sloupna, Następują narodziny córki Doroty Krystyny w Bile Tremes­ne. Komeński składa wizytę w Vlci-cach pod Trutnowem (studia w biblio­tece zamkowej Zilvarów z Bibrsteina). Podczas pobytu w Horni Branie na zamku Zarubów z Hustivan spotyka się z wróżką Krystyną Poniatowską. Powstaje szkic „Czeskiej dydaktyki" — podstawowego dzieła pedagogicznego Komeńskiego.

 

1628 r. —

4 lutego następuje wspólny wyjazd ro­dziny Komeńskiego i Cyrillów oraz Sadowskich na emigrację. 8 lutego przy­jeżdżają do Leszna, polskiego ośrodka braci czeskich. Rodzi się druga córka Komeńskiego, Elżbieta.

 

1629 r. —

Komeński jest nauczycielem w szkole braci czeskich w Lesznie, członkiem kierownictwa Jednoty braterskiej. Przy­gotowuje podręczniki, prowadzi badania metodologiczne i językowe.

 

1630 r. —

Komeński podróżuje do Wrocławia, kon­taktuje się Karolem Starszym z Żero­tina. Przygotowuje do wydania „Informatorium przedszkola" „Informatorium skoly materske") oraz projekt odnowy wychowania i szkolnictwa narodowego — tzw. „Raj czeski".

 

1631 r. —

Komeński kończy i wydaje w Lesznie podręcznik do nauki łaciny „Juana linguarum reserata" („Brama do języków otwarta"), który niebawem uzyskuje europejską sławę. Nawiązuje kontakty ze środowiskiem angielskim (John Dury i Samuel Hartlib). Po raz pierwszy wy­chodzi w Lesznie „Labirynt świata".

 

1632 r. —

Komeński kończy „Dydaktykę czeską". Wiosną zostaje wybrany konseniorem, a jesienią seniorem Jednoty braci czes­kich. Powołują go na urząd pisarza Jednoty. Opracowuje „Hagaeus redivivus" („Ożywiony Haggaeus") — pro­gram odnowy całego Kościoła czeskiego oraz „Dzwon miłościwego lata".

 

1633 r. —

Komeński dedykuje ..Hlubinu bezpećnosti" Rafałowi Leszczyńskiemu. Nastę­puje pierwsze wydanie w Lesznie (po niemiecku) „Informatorium skoly ma­terske". „Januae linguarum reseratae vestibulum" zostaje wydane w Lesznie i Gdańsku. W Lipsku wychodzi „Prze­gląd fizyki" („Physicae synopsis"). Ko­meński wysyła do Londynu Yechnera dla kontaktów z Samuelem Hartlibem.

 

1634 r. —

Komeński kontynuuje pracę nad „Wiel­ką dydaktyką" i przyszłą „Pansofią".

 

1635 r. —

Polemika Komeńskiego z Samuelem Martinem z Drazowa, czeskim luterańskim emigrantem, obciążającym Jednotę wi­ną za porażkę powstania antyhabsbur-skiego. Według niektórych źródeł czeski pedagog obejmuje rektorat akade­mickiego gimnazjum w Lesznie.

 

1636 r. —

Śmierć dwóch najważniejszych proje­ktorów Komeńskiego i Jednoty — Ra­fała Leszczyńskiego i Karola Żerotina (19. X.). Komeński wygłasza w farze leszczyńskiej mowę w języku niemiec­kim.

 

1637 r. —

Osieroconym synom Rafała Leszczyń­skiego Komeński dedykuje dziełko o prawdziwej mądrości życiowej („Faber Fortunae"). W Anglii w Oxfordzie wy­dane zostają staraniem Hartliba pier­wsze prace filozoficzne Komeńskiego: „Preludia Starań Komeńskiego" („Conatuum Comenianorum praeludia").

 

1640 r. —

Komeński otrzymuje zaproszenie do Londynu.

 

1641 r. —

21 września Komeński przyjeżdża do Londynu na zaproszenie reprezentantów angielskiego życia politycznego i kulturalnego. W paźdz niku otrzy­muje zaproszenie do Szwujji, od Ludwika de Geera. W drodze do Londynu przebywa w Gadańsku w celu uzgod­nienia stosunków z kościołem katolic­kim. Wydana zostaje sztuka dla teatru szkolnego pt. „Patriarcha Abraham".

1642 r. —

Wojna domowa w Anglii uniemożliwia Komeńskiemu dalszą pracę w tym kra­ju. W czerwcu wyjeżdża z Londy­nu. Podróż biegnie przez Amsterdam, Hagę, Hamburg, Bremę, Lubekę, Norkoping, Sztokholm, Elbląg. W holender­skim zamku Endegest następuje spot­kanie z Kartezjuszem. W sierpniu i wrześniu Komeński przebywa w Szwe­cji gdzie spotyka się z królową Kry­styną i rozmawia z kanclerzem Axelem Oxenstierną i kupcem mecenasem Lud­wikiem de Geer. Osiedla się z rodziną w Elblągu, sponsorowany przez de Gee­ra.

 

1643 r. —

Rodzi się trzecia córka Komeńskiego Zuzanna. W Gdańsku zostaje wydru­kowane jego dzieło pt. „Pansophiae diatyposis" („Szkic wiedzy ogólnej"). Na­stępują rozmowy z pastorem Nigrinem i napisanie „Uwag o zgodzie chrześcijan".

 

1644 r. —

Komeński zostaje profesorem ekstraordynaryjnym w gimnazjum w Elblągu. Bierze udział w obradach zjazdu lute­ranów, kalwinów i braci czeskich w Orle. Rozpoczyna pisanie największego dzieła „De rerum humanorum emendatione consultatio catholica" („Ogólna rozprawa o naprawie rzeczy ludzkich").

 

1645 r. —

Komeński   uczestniczy   w   Colleguium Charitatiyum w Toruniu.

 

1646 r. —

Narodziny syna Komeńskiego — Danie­la (1646-1694). Pedagog kończy nowy podręcznik do nauki języków pt. „Metodus linguarum noyissima" („Najnow­sza metoda nauczania języków"), wy­drukowany w Lesznie w 1649 r. z dedykacją dla Ludwika de Geera. Odby­wa podróż do Szwecji przez Gdańsk wraz z Piotrem Figulusem.

 

1647 r. —

Podróż Komeńskiego do Niemiec (Lu­beka, Luneburg), starania o wpływ na wyniki rozmów pokojowych na korzyść czeskich interesów. W Lejdzie wycho­dzi drukiem „Historia persecutionum Ecclesiae Slavonicae" („Historia o głę­bokich podziałach kościoła czeskiego") napisana wspólnie z Samuelem Hart-mannem. Powstaje kolejna sztuka pt. „Hercules monstrorum domitor" („Opo­wieść o Herkulesie").

 

1648 r. —

Komeński zostaje wybrany pierwszym biskupem Jednoty (po śmierci Waw­rzyńca Juslina). W sierpniu wraca do Leszna. 26 (27) sierpnia umiera jego druga żona Dorota. W Lesznie wychodzi „Intependentia aeternarum confusio-num origo" („Niepodległość powód cią­głych kłopotów"). W marcu Głoskowski za pośrednictwem Komeńskiego przybywa do Gdańska, gdzie przekazu­je pracę pt. „Geometrii peregrinans" Janowi Heweliuszowi.

 

1649 r. —

17 maja Komeński zawiera w Toruniu trzeci związek małżeński, tym razem z Janiną Gajus. 19 października nastę­puje ślub córki Elżbiety z Piotrem Fi­gulusem.

 

1650 r. —

W styczniu obraduje synod braci czes­kich w Lesznie w sprawie zachowania Jednoty i kontynuacji starań o jej utrzymanie. Komeński wydaje w Lesznie „Tes­tament umierającej matki Jednoty czeskobraterskiej. W drodze do Sarospataku po raz ostatni nielegalnie odwiedza swą ojczyznę.

 

1651 r. —

Komeński uczestniczy w ceremonii ślu­bnej Zygmunta Rakoczego z księżnicz­ką Henryką Marią, córką byłego króla czeskiego Fryderyka V Falckiego. Wy­daje III część „Żałobnego", w której skłania się do wiary w proroctwa i ob­jawienia. W Sarospatak wychodzi szkic „Schola pansophia".' Pedagog prowadzi rozmowy ze szwedzkim posłem Bengtem Skyttem.

 

1652 r. —

4 lutego umiera książę Zygmunt Rako­czy. Następuje wzrost napięcia między Komeńskim a rektorem szkoły w Satospatak-Tolnaiem.

 

1653 r. —

W czerwcu umiera Ludwik de Geer — przyjaciel Komeńskiego.

 

1654 r. —

Komeński dedykuje księciu Jerzemu III Rakoczemu opracowanie pt. „Gentis folicitas" („Szczęście narodu"). Doko­nuje adaptacji „Janua ... „Schola ludus" („Szkoła zabawą"). 7 czerwca wyjeżdża z Sarospatak, a 30 czerwca wraca do Leszna (pobyt w Persowie, Lednicy, Puchov i Brzegu). Odnawia kontakty z Anglią, zgodnie z projektem pozyska­nia wsparcia angielskiej rewolucji Oli-vera Cromwella dla przygotowanej wy­prawy wojsk emigrantów do Czech pod dowództwem Wacława Sadowskiego ze Sloupna.

 

1655 r. —

Podczas najazdu szwedzkiego Komeński drukuje „Panegyricus Carlo Gustavo" („Chwała Karolowi Gustawowi"). Koń­czy pracę nad trzecim tomem „Pan-sofii".

 

1656 r. —

28 — 30 kwietnia polskie wojsko zaj­muje i prawdopodobnie pali Leszno. Komeński wraz z rodziną ucieka na Śląsk, do majątku emigranta Wacława Teodora Budovca z Budowa Lorenz-dorf (obecnie koło Bolesławca). Dalej przez Frankfurt n/Odrą, Szczecin, Ham­burg i Groningen udaje się do Amster­damu. W Hamburgu pisze „Lesnae exicidum" (,.Zniszczenie Leszna"). W gru­dniu rada miejska Amsterdamu przy­znaje mu regularne pobory i dotację na ukończenie prac dydaktycznych i pansoficznych.

 

1657 r. —

Ukazują się: czterotomowa „Opera didatica omnia", I tom De rerum huma-norum emendatione consultatio catho-lica" oraz zbiór starych proroctw Krzy­sztofa Kottera, Mikołaja Drabika i Krystyny Poniatowskiej pt. „Lux in tenebris" („Światło w ciemnościach").

 

1658 r. —

W Norymberdze wydany zostaje podrę­cznik językowo-obrazkowy „Orbis sen-sualium pictus" („Świat w obrazach"). Dla uchodźców z Leszna przygotowuje Komeński „Manualnik do Bibli Czes­kiej".

 

1659 r. —

W Amsterdamie zostaje wydany czeski „Kancjonał" z nutami zawierającymi pieśni autorstwa i przekładu Komeńskiego. Pedagog tłumaczy w nim m. in. z języka polskiego znany hymn Jana Kochanowskiego „Czego chcesz od nas Panie za Twe hojne dary". Polemizuje z filozofią naturalną Kar-tezjusza („Cartesius ... eversus"). Wy­chodzą też cztery polemiki teologiczne z holenderskimi socynianami (Danielem Zwickerem), gdzie Komeński broni dog­matu Trójcy Świętej i odwiecznej boskości Jezusa.

 

1660 r. —

Ukazuje się IV tom „Zasmuconego" oraz — w Amsterdamie — „Krótka hi­storia kościoła słowiańskiego" („Eccle-siae Slavonicae brevis historiola"). Piotr Figulus wyjeżdża do Kłajpedy na Litwę jako duchowny.

 

1661 r. —

Wychodzi list do amsterdamskiego dru­karza Piotra Montany zawierający prze­gląd twórczości literackiej Komeńskiego.

 

1662 r. —

Piotr Figulus zostaje mianowany bis­kupem Jednoty braci czeskich. Komeń­ski przygotowuje do druku „Konfesję braci czeskich z. roku 1584" i uzupełnia ją kolejnym napomnieniem skierowa­nym do rozproszonych resztek Jednoty braci czeskich. W Amsterdamie wydane zostają dwa tomy jednego z największych dzieł „De rerum humanorum emendatione consultatio catholica" („Ogólna rozprawa o naprawie ludzkich spraw").

 

1663 r. —

Wychodzi drugie wydanie „Historii o ciężkich przeciwnościach Kościoła czes­kiego". Komeński opracowuje ostatecz­ną wersję „Labiryntu świata".

 

1665 r. —

Komeński przerabia i poszerza amsterdamskie wydanie proroctw „Lux in tenebris" dedykowane cesarzowi, królowi francuskiemu Ludwikowi XIV i papie­żowi z wezwaniem do naprawy świata. Zbiera materiały do „Clamores Eliae" („Wezwanie Eliasza"), rękopiśmiennego zbioru zawierającego notatki, wypisy i pomysły prowadzące do odnowy ludz­kości.

 

1666 r. —

Umiera Wawrzyniec de .Geer, opieku­jący się Komeńskim w Amsterdamie.

 

1667 r. —

W Amsterdamie wydany zostaje „Angelus pacis" („Anioł pokoju"). W maju Komeński bierze udział w rozmowach pokojowych w Bredzie.

 

1668 r. —

W Amsterdamie wychodzi dzieło „Via lucis" („Droga światła"), które Komeń­ski napisał w czasie pobytu w Anglii w latach 1641-1642 i zadedykował Kró­lewskiemu Towarzystwu Narodowemu w Londynie. Wychodzi też utwór pt. „Unum necessarium" („Jedno potrzeb­ne") — testament filozoficzny Komeń­skiego, przedstawiający tęsknotę za po­kojem i harmonią, jednością bogatego wewnętrznego życia duchowego.

 

1669 r. —

Następstwem polemiki Komeńskiego z Samuelem Maresi, przeciwnikiem .Ogól­nej naprawy ...". jest wydane" „Continuatio admonitionis fraternae" („Kon­tynuacja braterskiego napominania") — częściowej autobiografii Komeńskiego obejmującej lata 1628-1658.

 

1670 r. —

W styczniu umiera Piotr Figulus. Ko­meński zostaje ostatnim biskupem (se­niorem) Jednoty braci czeskich. We wrześniu pisze ostatnie uwagi do „Cla­mores Eliae". 2 listopada wychodzi jego ostatni list, adresowany do Mikołaja Drabika w Lednicy. 15 listopada Ko­meński umiera w Amsterdamie. 22 listo­pada następuje jego pogrzeb w kościele walońskiego kościoła zreformowanego w Naarden, na południowy wschód od Amsterdamu.