Autor

Bronisław Świderski

Tytuł

Kościół katolicki w Lesznie

Źródło

„Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej” - reprint wydania z 1928 r

Uwagi

 

 

Trudno dziś stwierdzić, czy obecne położenie kościoła kat. w Lesznie odpowiada miejscu, gdzie stała pierwsza świątynia katolicka w dawnem Lesznie. To pewne, że znajdowała się ona już przed r. 1450 na dzisiejszem miejscu, gdyż tak wspomina Komeński w jednem ze swych kazań.

Zdaniem autora przyjąć wypada, że w zamierzchłych cza­sach po wskrzeszeniu w Polsce chrześcijaństwa tak możni panowie, jak Leszczyńscy, napewno posiadali choćby mniej­szy kościół w pobliżu swej siedziby, to znaczy zamku, zbudo­wanego na terenie dzisiejszego ogrodu SS. Elżbietanek; Prawdopodobnie był to kościółek drewniany, który z biegiem lat, może w 14 stuleciu, zgorzał, i który otoczony, jak to zwykle bywa, cmentarzem, stał w miejscu, gdzie dziś znajduje się Hotel Polski. Mamy na to pewne dowody. Przy restauracji fundamentów Hotelu w r. 1926 znaleziono w wykopaliskach wiele zwęglonego drzewa oraz stare rozkładające się trumny ze szczątkami kości ludzkich — w głębokości przeszło 2 m. w ziemi. Okoliczność, że resztki trumien, jak stwierdził autor, spoczywały ukośnie do starych fundamentów, i pod niemi węgiel drzewny, świadczą z wielkiem prawdopodobieństwem o tem, że był tu rzeczywiście kiedyś cmentarz z kościołem drewnianym.

Pierwotny ten budynek spłonął, jak dalej dedukować wypada, dziesiątki lat przed 1600 r., w którym to hojna magnatka z domu Opalińska zbudowała na tem miejscu murowany kościół pod wezwaniem św. Barbary, którego stare fundamenta są jeszcze dziś pod przebudową hotelu dobrze zacho­wane.

Dzisiejsza więc fara mogła być historycznie już późniejszą świątynią w Lesznie. Wprawdzie nie była ona zawsze w posiadaniu gminy katolickiej, gdyż Leszczyńscy, mianowicie Rafał III., sam stając się kalwinem, oddał kościół Braciom Czeskim na własny użytek, w r. 1552. Przeszło 100 lat, gdyż aż do r. 1656, służyła świątynia kalwinom jako przybytek ich obrządków religijnych.

W r. 1656 uległ kościół wraz z miastem pożarowi przy wkroczeniu zwycięskich Polaków do zbuntowanego Leszna. Dopiero w r. 1669 odrestaurował i przebudował kościół z wielkim nakładem biskup łucki Bogusław Leszczyński, nadając mu dzisiejszą postać barokową. Lecz już w r. 1707 stał się budynek ponownie pastwą płomieni i to wonczas, kiedy woj­ska rosyjskie, marnując dobra króla Stanisława Leszczyń­skiego, wpadły do Leszna, grabiąc i paląc co tylko było można. Dźwignięto go atoli wkrótce z gruzów, bo wizytacja Wolińskiego r. 1735 opiewa:

.,Kościół parafjalny w Lesznie jest murowany, ma dwie wieże obok siebie stojące, nosi nazwę św. Mikołaja biskupa i wyznawcy. W 18 stuleciu wiele fundowała na cele kościoła zamieszkała w Lesznie włoska familja Pizzala. Zdaje się, że rodzina Sułkowskich nie wiele dla kościoła robiła mając swój własny w Rydzynie. Z upadkiem zaś materjalnym książąt Sulkowskich w l9 i 20 stuleciu zubożał kościół zupełnie wobec nielicznej katolickiej parafji Leszna. Dopiero w ostatnich dzie­siątkach lat zeszłych pod wpływem przyrostu liczby Polaków rozpoczęto myśleć jego restauracji, tem więcej, że z początkiem naszego stulecia okazał się budynek już za szczupły, by pomieścić w swych murach wszystkich wiernych. Dlatego ówczesny proboszcz ks. dziekan Józef Tasch, ostatni proboszcz przy parafji katolickiej za czasów niemieckich, rodowity Nie­miec, mówiący dobrze po polsku, długoletni poseł do parla­mentu, oraz dawniejszy redaktor katolickiej „Gemanji” począł zbierać składki na kościół, a mając hojnych ofiarodawców także w dalszych stronach Niemiec i zagranicą, mógł przy­stąpić z znacznym nakładem do rozbudowy fary. W lalach 1901 i 05 uczyniono to w len sposób, że bez uszczerbku architektonicznego ujęcia budowy kościoła wschodnią część jego z wielkim ołtarzem z prezbyterjum. zakrystjami i.t.d. wysunięto o kilkanaście metrów naprzód ku wschodniej bramie cmentarza przy ul. Leszczyńskich. Techniczne wykonanie prze­budowania fary spoczywało w rękach budowniczego Pawła Feuera z Leszna, pod okiem rządowych konserwatorów.

Obecny proboszcz ks. Jankiewicz nosi się z myślą pod­wyższenia i rozbudowania wierzyc, co niewątpliwie podniesie tak symetryczność jak piękno gmachu całego. Jego zabiegom ma parafja leszczyńska do zawdzięczenia odrestaurowanie kilku ołtarzy, mianowicie wielkiego z prezbyterjum oraz doprowa­dzenie do kulturalnego wyglądu okolenia cmentarnego świą­tyni. Obecnie stara się ks. Jankiewicz o stworzenie kaplicy Serca Jezusowego w lewej niży tuż przy wielkim ołtarzu oraz kapliczki z ołtarzem św. Teresy pod organami po stronie południowo-zachodniej. Także jego zasługą jest zakup 30-morgowego obszaru podmiejskiego na nowy cmentarz katolicki oraz na ogród proboszczowski położonego przy szosie Osieckiej.

Kościół  katolicki  w  Lesznie  zaliczają znawcy do najpięk­niejszych w stylu  barokowym w naszej dzielnicy.    Świadczy on o dobrym smaku fundatorów i restauratorów jego  Lesz­czyńskich w ogólności, a przedewszystkiem biskupa Bogusława i  Rafała tej  samej  rodziny, której  członkowie zawsze w Pol­sce   uchodzili  za wytrawnych  estetów w  budownictwie, czego dowodem śliczny zamek gołuchowski pod Pleszewem, zawdzię­czający  swe  powstanie głównie Leszczyńskim, później zamek rydzyński, ratusz w Lesznie i.t.d. Gmach farny na zewnątrz ogromem swym imponujący, mianowicie wewnetrznem swem pięknem bardzo podniosłe robi na widza wrażenie. Na ścia­nach i potężnych filarach klasyczne ornamenta barokowe wal­czą o  pierwszeństwo z stylowemi ozdobami w poszczególnych ołtarzach. Mimo przebudówki bije w oczy harmonijne ujęcie sklepień z artystycznemi kopułami, urozmaiconemi malaturami al fresco. W głównym ołtarzu obramowanym   imponującemi kolumnami mieści się stary obraz nieznanego malarzu Zmart­wychwstanie   Pańskie. Ołtarz ten   jest fundacji pierwszego z rodziny Sułkowskich Aleksandra z Leszna. Na końcu starych naw bocznych wznoszą się barokowe grobowce biskupa Boles­ława  Leszczyńskiego,  zmarłego  1691r. i podskarbiego koron­nego   Rafała   L. (1702   r.),   ojca   króla   Stanisława.  Są to dwaj fundatorzy  rozbudowy  świątyni  na  schyłku  17  stulecia, o   których  jednym już wspomnieliśmy. Śmiertelne szczotki nieboszczyków stwierdzono w  grobowcach  w   1886 r.  za cza­sów ks. prob. Chiżyńskiego. z którego inicjatywy umieszczono w kościele   odpowiednie epitafia  na  marmurowych  tablicach. Przy   grobowcach   stoją na cokołach 4 postacie   alegoryczne z gipsu, jako symbole obywatelskich cnót zmarłych i  to: Spra­wiedliwość.   Bohaterstwo,   Władza   i   .Miłosierdzie.

Arcydziełem sztuki sznycerskiej w drzewie, jest kazalnica. nad którą unosi się baldachim z św. Janem Chrzcicielem u szczytu. Zdobią ją misternie ciosane postacie Chrystusa, św. Marji, Ewangelistów oraz Ojców kościoła. Na parapecie chóru kościelnego widnieje w ornamentyce barokowej herb Wieniawa z mitrą biskupią.

Po rozbudowie w r. 1906 posiada świątynia 61 metrów długości. Potężne fasady zewnętrzne, mianowicie zachodnie, urozmaicają architektonicznie sympatyczne ozdoby, jak różne wnęki i wypustki. Ubolewać wypada, ż znikąd z powodu szczupłości okolenia, całości ich okiem ogarnąć niepodobno, gdyż niewątpliwie z dalszej perspektywy zlałyby się one w większą harmonię architektonicznego piękna kościoła.

 

Spis o b e c n y c h k s i e ż y kat.  w  Lesz n i e  o d   1887  r.:

Tasch Józef, proboszcz 1887—1920), Lenz Wojciech 1888. Świdziński Adam 1889—l890), Marchwicki Wacław 1890—1891, Lorenz Roman 1891—1892. Ciżmowski Franciszek 1892—1901. Rosochowicz Klemens 1901—1903. Steinmetz Paweł 1902—1906;. Niedźwiecki Józef 1906—1907. Wierbiński Tadeusz 1901. Stark Czesław, zasłużony dla Leszna kapłan i patrjota 1907—1913, zmarł w wrześniu 1927 r. jako proboszcz w Bytyniu. Hoffmann Bolesław 1910—1911. Straus Karol 1911 — 1912. Jarosz Ludwik 1912 – 1914. Heymann Maksymiljan 1913—1911, Dziubiński Paweł 1914—1917, Stróżyna Kazimierz 1915 —1917. Kopczyński Tadeusz 1917—1920, Kaluschke Alojzy 1917—1921, Rauhut Augustyn 1921 — 1923, Jankiewicz Stefan, proboszcz 1921, Szwedziński Stanisław 1921—1922. Janowski Władysław 1922— 1923, Dziegiecki Janusz 1923, Pewniak Jan 1923. Stanek Alfons 1921—1926, Dymarski Franciszek 1925-1926, Rosental Roman 1926, Mielcarski Bolesław 1926—1927, Konieczny Sylwester 1926, Dymarski Franciszek 1927, Górecki Marjan. 1928.