Autor

Zbigniew Gryczka

Tytuł

Strzeleckie bractwo kurkowe w Lesznie

Źródło

Przyjaciel Ludu 1-2/1992

Uwagi

 

 

Rodowód Kurkowych Bractw Strzeleckich sięga średniowiecza. Pierwotnie służyły one obron­ności miast. Ich członkami byli mieszczanie dosko­nalący swoje umiejętności strzeleckie. Rozwój techniki wojennej i zasad obronności spowodował, ze od XVII stulecia w działalności bractw zaczął dominować nurt wypoczynkowo-rozrywkowy. Strzelaniem o godność króla kurkowego towarzy­szyły festyny i zabawy. Bractwa były elitarne, zrze­szały głownie kupców i rzemieślników, wyłącznie chrześcijan. W Polsce najstarsze z nich powstały w Świdnicy w 1286 r. i w Poznaniu w roku 1253 (we­dług tradycji - wydaje się ona jednak zbyt wczesna). Najstarszymi tradycjami poszczycić się mogą brac­twa ze Zbąszynia, Kościana i Wschowy. Ogółem, do schyłku XVIII w., na terenie Wielkopolski podjęło działalność 68 bractw.

Strzeleckie Bractwo Kurkowe w Lesznie po­wstało 11 listopada 1627 r. na mocy statutu zatwier­dzonego przez Rafała Leszczyńskiego, ojca króla Stanisława Leszczyńskiego, który również - jako dziedzic miasta - był fundatorem gruntu pod Strzel­nicę położoną przy obecnej ulicy G. Narutowicza, dawniej nazywanej Kościańską. Są jednak przesłan­ki, że Bractwo Kurkowe w Lesznie istniało nieco wcześniej, a zatwierdzony statut był tylko formalnym aktem sankcjonującym działalność Bractwa oraz określającym cele i zakres jego działalności. Jego postanowienia zawarte zostały w kilkudziesię­ciu punktach określających powinności członków Bractwa i jego władz. Członkiem Bractwa mógł być tylko obywatel miasta, który wstępując doń musiał wpłacić składkę i posiadać własną rusznicę.

Kolejny dziedzic Leszna Aleksander Józef Sułkowski transumował i zatwierdził z datą 27 marca 1741 r. przywileje: statutowy Rafała Leszczyńskiego i króla Jana z dnia 6.IV1667 r. dotyczący króla i Bractwa Strzeleckiego. Statuty te spisano w języku niemieckim. Bractwo strzeleckie w Lesznie przez ponad 250 lat stwarzało wrażenie zupełnie zniem­czonego. Podobnie sytuacja wyglądała w Rawiczu, Bojanowie, Zdunach, Poniecu i Piaskach. Wynikało to z tego, że dziedzice tych miast, Polacy, zasiedlali je protestanckimi uchodźcami ze Śląska. Przez cały okres swej działalności Bractwo Kurkowe cieszyło się sympatią i opieką ze strony kolejnych dziedzi­ców, którzy wielokrotnie potwierdzali nadany przez Rafała Leszczyńskiego statut. W okresie zaboru pruskiego członkiem Bractwa, nazywanego wtedy Schutzgildą, mógł być tylko poddany państwa pru­skiego, samowładny i niekarany.

Bractwo Strzeleckie w Lesznie było organizacją zasobną. Majątek jego składał się z nieruchomości położonej przy obecnej ulicy Narutowicza 69, nazy­wanej Strzelnicą oraz z klejnotów i stałych docho­dów pieniężnych, pochodzących ze składek, dzier­żaw i wpisowego. Co roku organizowano zawody strzeleckie. Za najważniejsze uchodziło strzelanie królewskie, które rozpoczynało się w drugi dzień Zielonych Świąt (najczęściej w czerwcu każdego roku), bądź w terminie najbliższym tego dnia (w niedzielę przed lub po Świętach). Najlepszy strzelec zostawał królem. Z tym tytułem związane były obo­wiązki. W Lesznie - oprócz poczęstunku dla człon­ków - król fundował klejnoty kurkowe. Ponieważ każdy król kurkowy miał obowiązek wnieść do kasy brackiej określoną opłatę, były przypadki zamiany pieniędzy na przywieszki do klejnotów i szarfy. Klej­noty składały się z medali i zawieszek. Kilka zawie­szek zachowało się do naszych czasów. Znajdują się w Muzeum Okręgowym w Lesznie, w którym rów­nież zgromadzono 81 portretów królów kurkowych z lat 1722-1938. Kiedyś było ich więcej. Są one obfitym źródłem wiedzy o stroju strzeleckim, klej­notach i sposobie ich noszenia. Kilka z tych obrazów powstało w pracowniach znanych mistrzów. Zwy­czaj malowania portretów królów kurkowych istniał również w innych miastach, ale zachowały się tylko nieliczne z nich w Poznaniu, Kępnie i Rawiczu. Zachowała się też część archiwum Bractwa lesz­czyńskiego, kilka tarczy królewskich i liczne foto­grafie, znajdujące się zarówno w zbiorach muzeal­nych jak i zbiorach rodzinnych, a pochodzące głów­nie z lat 1920-1939. Ulubioną zabawą towarzyszącą zawodom strzeleckim była gra w kręgle, z zamiłowa­niem uprawiana w Lesznie oraz w Bojanowie i Po­niecu. W XIX w. strzelano ze sztucerów kapiszono­wych, w okresie międzywojennym z tarczowych. Tar­cze były ozdobne, drewniane, malowane farbą olej­ną.

Na mocy postanowień traktatu wersalskiego Leszno weszło w skład państwa polskiego. Fakt ten zapoczątkował także nowy rozdział w dziejach Brac­twa Strzeleckiego. 12 lipca 1920 r. wojewoda po­znański w oparciu o dekret Ministra byłej Dzielnicy Pruskiej z 1.07.1920/L.dz. 5.II 14/20/wydał okólnik o unarodowieniu i unormowaniu działalności wszystkich bractw strzeleckich na terenie Wielkopolski względnie Rzeczypospolitej Polskiej. Do okólnika załączono przepisy, które mając na uwadze dobro Polski miały zostać obowiązkowo włączone do wszy­stkich statutów. Nowe przepisy wprowadzały język polski jako obowiązujący w działalności stowarzy­szeniowej. Władze nadzorczą nad Bractwem sprawował Urząd Wojewódzki. Bez zezwolenia Woje­wody nie wolno było Bractwu odtąd podejmować żadnych transakcji kupna i sprzedaży, likwidacji i podziału wszelkiego majątku. W oparciu o powy­ższe przepisy od roku 1920 Bractwo Leszczyńskie uległo repolonizacji. Od 1922 r. należało do Zjed­noczenia Bractw Strzeleckich Rzeczypospolitej Polskiej. Odtąd leszczyńska organizacja Bractwa Kurkowego uświetniała uroczystości religijne i pań­stwowe w mieście. Kilka razy w ciągu roku maszero­wali strzelcy w strojach organizacyjnych i w zwartym szyku przez ulice miasta. W Strzelnicy organizowa­no imprezy rozrywkowe, bale, które cieszyły się za­wsze popularnością i renomą. 22 listopada 1922 r. na walnym zebraniu członków Bractwa Strzeleckie­go w Lesznie zmieniono statut, w którym - nawiązu­jąc do pierwszego statutu z 1627 r. - zmieniono nazwę na Bractwo Strzeleckie w Lesznie. Określo­no też zadania i cele organizacji, uprawnienia człon­ków, ubiór strzelecki członków, przepisy przy strze­laniu, obowiązki Zarządu, Sądu Honorowego i Ra­dy Honorowej. Wszystkie zagadnienia związane z działalnością omawiało 31 paragrafów, które podpisał ówczesny zarząd w składzie: najstarszy: A. Ża­kowski, starsi: Franciszek Nowakowski, Feliks Buliński, sekretarz: Leon Flieger, skarbnik: Ludwik Misiaczyk. Statut ten wydano drukiem i otrzymał go każdy z członków Bractwa. W latach 1926 i 1934 opracowano i zmieniono statut wnosząc doń popra­wki, zgodnie z odgórnymi przepisami prawnymi. Pierwsza wersja statutu została zatwierdzona przez Wojewodę Poznańskiego 21 grudnia 1923 r. L.dz. 10815/23.11. Na uwagę zasługuje par.31, w którym ustalono, że: „W razie likwidacji Bractwa majątek cały przechodzi na własność Towarzystwa Pomocy Naukowej Imienia Karola Marcinkowskiego w Po­znaniu". W1928 r. Leszczyńskie Bractwo Strzelec­kie liczyło 160 członków, w tym 158 Polaków. Fun­kcja członków zarządu pełnili wtedy: A.Żakowski, I.Bronikowski i B.liski. Komendantem był B.Steimetz. W roku 1927 zorganizowano uroczyste ob­chody 300-lecia istnienia Bractwa Kurkowego w Lesznie. Z tej okazji Zawieszkę do łańcucha króle­wskiego ufundowali: Magistrat i Rada Miejska. 25 marca 1928 r. na VI Zjeździe Delegatów w Poznaniu podjęto decyzję o powołaniu Podokręgu Zjed­noczenia Bractw Strzeleckich w Lesznie, który nie­zwłocznie podjął działalność. Podokręg Leszczyński zrzeszał 13 Bractw z 730 członkami. 23 marca 1930 r. utworzono Okręg Bractwa w Lesznie, który zrze­szał 17 Bractw z: Bojanowa, Borku, Gostynia, Ko­ściana, Krobi, Krzywinia, Leszna, Piasków, Rawicza, Rydzyny, Śmigła, Święciechowy, Czempinia, Jutrosina, Miejskiej Górki, Osiecznej i Ponieca. Na V Kongresie Zjednoczenia Bractw Strzeleckich Rzeczypospolitej  Polskiej w Gdyni odbytym w dniach 15-20 sierpnia 1936 r. brało udział z Okręgu Leszno 114 członków z 12 Bractw. Liczba członków Bractwa Strzeleckiego w Lesznie w okresie między­wojennym wynosiła w poszczególnych latach od 130 do 160 osób (tyle samo, ile w Ostrowie Wlkp.). W roku 1935 królem strzeleckim Bractwa w Lesznie został kupiec Teofil Zgaiński. Rok później tytuł ten wystrzelał kupiec Metelski. Król kurkowy udawał się na uroczystość intronizacyjną w ozdobionym kwiatami i girlandami powozie, gdzie mu wręczano klejnoty Bractwa na roczną kadencję. W czerwcu 1939 r. odbyło się ostatnie wdziejach Bractwa strze­lanie o godność króla kurkowego.

Wybuch II wojny światowej położył kres dzia­łalności bractw strzeleckich w Polsce. Władze oku­pacyjne skonfiskowały broń, zajęły strzelnice i inne obiekty. Wielu członków organizacji straciło życie. W Lesznie niektórych wraz z rodzinami przymuso­wo wysiedlono. Cześć mienia miejscowego Bractwa została zniszczona, część uległa rozproszeniu - mię­dzy innymi ponad 40 portretów królów strzeleckich. W okresie powojennym nie doszło do reaktywowania działalności Bractwa Strzeleckiego w Le­sznie. Dotychczasową Strzelnicę zamieniono w 1953 r. na Dom Kultury. Część mienia ruchomego przekazano do Muzeum Okręgowego w Lesznie, gdzie znalazło właściwą opiekę i jest należycie eks­ponowane. Oto wykaz ważniejszych pamiątek Brac­twa Kurkowego w Lesznie znajdujących się w miejscowym Muzeum.

1.      Statut Bractwa Strzeleckiego w Lesznie. Druk z 1923 r.

2.      Klejnoty

a)      Zawieszka z łańcuchem królewskiego Brac­twa w Lesznie. Medal z herbem cesarstwa i dewizą z 1829 r. Medal i oprawa: srebro złocone o wym.10,5 cm x 7,4 cm,

b)      Zawieszka z łańcuchem królewskiego Brac­twa Strzeleckiego w Lesznie. W formie kartusza z herbem miasta, na odwrocie napis fundacyjny: „Z okazji 300-letniej rocznicy istnienia Bractwa Kur­kowego w Lesznie 1627-1927 ofiarowali Magistrat i Rada Miejska miasta Leszna". Poniżej podpisy, 1927 r. Srebro 10 cm x 7,5 cm,

c)       Krzyż II rycerza Bractwa Strzeleckiego w Lesznie 1933 r., srebro „800", biała i niebieska ema­lia, wym. 6,5 cm x 6,1 cm,

d)      Krzyż - „Za dobre strzelanie", nagroda Brac­twa Strzeleckiego w Lesznie. Strzelanie jubileuszo­we 1927 r., Syg. St.H. Srebro „800", 4,3 cm x 4,3 cm,

e)      Krzyż - „Za dobre strzelanie "nagroda Bractwa Kurkowego. Strzelanie jubileuszowe z okazji 300-lecia Bractwa 1927 r., Syg.St.H. Srebro „800", 4,7 cm x 4,6 cm,

3.      81 portretów królów strzeleckich. Najcen­niejsze z nich to portrety:

a)      Gotlieba Zeina, króla z roku 1840, namalo­wany przez Jana Simona. Olej, płótno, 85 cm x 70 cm,

b)      Gotlieba Tscheschera, króla kurkowego B.Strz. z roku 1750. Ujecie do pasa. Olej, płótno, 105 cm x 85 cm,

c)       Johanna Roslerna, króla kurkowego B.Strz. w Lesznie. Ujecie do pasa, około 1759 r. Olej, płót­no, 110 cm x 90 cm,

d)      Teofila Zgaińskiego, Króla Kurkowego B.Strz. w Lesznie w 1935 r. Ujecie do pasa. Malował Mieczysław Kościelniak, 1936 r. Olej, płótno, 100 cm x 80 cm.

4.      Tarcze strzeleckie

a)      z 5 czerwca 1933 r., dekoracja kogut, Syg.WW. (Wopiński). Olej, deska, o śred. 96 cm,

b)      Tarcza królewska Br. Strz. w Lesznie, deko­racja: na tle zabudowań i lasu siedzący strzelec, 1929 r. Olej, deska o śred. 100 cm,

c)       Tarcza królewska Br. Strz. w Lesznie, deko­racja: motyw z dzikami i ptakami. Strzelanie żniwne 11.IX.1938 r. Olej, deska o śred. 60 x 57 cm.

5.      Fotografie

a)      Br. Strz. w Lesznie 1926 r., wymiary 31 x 37 cm,

b)      Br. Strz. w Lesznie w dniu 300-lecia, 1927 r., wymiary 17 x 24 cm,

c)       Powóz przygotowany do wyjazdu króla kur­kowego B. Strz. w Lesznie na intronizację w 1936 r., wymiary 8,5 x 13,5 cm.