Autor

Roman Majewski

Tytuł

Leszczynko: osada – przedmieście - dzielnica

Źródło

Przyjaciel Ludu 3/1986

Uwagi

 

 

      Ulice Lipowa i Starozamkowa w Lesznie są główną osią komu­nikacyjną dzielnicy Leszczynko. Mało kto wie, że właśnie tutaj znajdu­je się najstarsza część miasta. Obie uli­ce tworzą charakterystyczną, wyraź­nie na planie miasta zarysowaną owalnicę. Praktycznie jedynie układ urba­nistyczny świadczy dziś o historycznej osadzie, która dała początek miastu. Badacze lokalizują w obrębie aktual­nych granic Leszna przynajmniej dwie osady. Wydaje się, iż położone na po­łudnie od dzisiejszego centrum Lesz­czynko było starsze.

      Leszczynko leżało przy drodze pro­wadzącej z Rydzyny do Kościana. Naj­starsze pisane wzmianki o tej osadzie pochodzą z 1393 r. Była to wówczas wieś rycerska. Jej dzieje nie są do­kładnie znane. Wiadomo jedynie, że w następnym roku władał nią Stefan z Karnina — prawdopodobnie protopla­sta rodu Leszczyńskich. Zakłada się bo­wiem, iż jego synowie przyjęli od naz­wy osady swe nazwisko. Istniejący układ topograficzny wskazuje, że oprócz drogi głównej wiodącej z południa na północ prowadziły stąd trakty w kie­runku Swięciechowej (dzisiejszą ulicą Dożynkową) oraz Zaborowa.

      Niektórzy badacze wiążą z osadą Le­szczynko powstanie pierwszej siedziby rodowej późniejszych właścicieli mia­sta. Miała ona znajdować się po wschodniej stronie ulicy Starozamkowej. Zachowały się podobno jeszcze do połowy ubiegłego stulecia. Na terenie jednego z tamtejszych gospodarstw istniał do niedawna spory staw. To właśnie w jego sąsiedztwie odkryto resztki rezydencji. Staw przy ulicy Starozamkowej zasilany był ciekiem wypływającym ze znanego ale już nieczynnego źródła Pazia położonego w Antoninach. Dalej ów ciek prowadził wzdłuż wschodniej strony ulicy Chro­brego oraz między ulicami Starozamkowa i Sienkiewicza. Na zachód od Zaborowa znajdował ujście w bagni­stych łąkach przylegających do Rowu Polskiego.

      Co do przebiegu cieku nie można mieć żadnych wątpliwości. Zresztą w ogrodach znajdujących się po wschod­niej pierzei ulicy Starozamkowej za­uważyć można wyraźne obniżenie tere­nu. Hipoteza o wzniesieniu w pobliżu cieku rezydencji właścicieli osady za­wiera wiele elementów prawdopodobień­stwa. Mogła to być wieża mieszkalna zbudowana na kopcu i otoczona małą fosą. Równie dobrze budowla mogła mieć charakter dworu obronnego usy­tuowanego na sztucznej wysepce. Z sie­dziby tej właściciele Leszna zrezygno­wali prawdopodobnie dopiero w XVI wieku kiedy wybudowano większą re­zydencję na terenie drugiej osady — w pobliżu szpitala przy ulicy Dzierżyńskiego.

      Leszno założył Rafał III Leszczyński — kasztelan przemęcki, na mocy przy­wileju króla Zygmunta Augusta z 30 kwietnia 1547 r. Miastu nadano prawo magdeburskie. Mieszkańcom zagwa­rantowano samorząd i sądownictwo. Ciekawe, że poza obrębem tego grodu znalazło się Leszczynko. Granica mię­dzy tymi ośrodkami przebiegała powy­żej dzisiejszych ulic Waryńskiego oraz Żwirki i Wigury. Ta linia na długie lata wyznaczyła dla Leszczynka rolę przedmieścia. Zachowało ono pierwot­ny układ owalnicy. Zabudowania znaj­dowały się jedynie po zewnętrznych stronach ulic Lipowej i Starozamko­wej. Środek osady nie był zabudowa­ny aż do połowy ubiegłego wieku. Na planie z 1821 r. wewnątrz Leszczynka zaznaczono tylko dwa wiatraki.

      Sąsiedni organizm miejski rozwijał się bardzo szybko. Początkowo w Lesznie mieszkało około tysiąca obywateli. Wkrótce granice miasta lokacyjnego stały się za ciasne. Miasto pochłaniało nowe tereny. Rozwijało się we wszy­stkich kierunkach z wyjątkiem południowego. Mieszkańcy Leszczynka nie mogli korzystać z licznych przywilejów miejskich. Żyli z roli, spełniali też roz­maite funkcje usługowe. Przez długie lata osada przeżywała stagnację demo­graficzną i przestrzenną. W pierwszym okresie sądów pruskich ekonomiczne podstawy bytu mieszkańców uległy dalszemu pogorszeniu. Wprowadzono bowiem liczne ograniczenia handlowe. Upadło wiele zawodów rzemieślni­czych. W osadzie zamieszkiwało coraz więcej najemnych pracowników dniów­kowych i wiejskiej biedoty.

      Po likwidacji dawnych wałów obron­nych brama rydzyńska przestała dzie­lić oba organizmy. Integracja nie na­stąpiła jednak z dnia na dzień. Lesz­czynko bardzo długo zachowało swój specyficzny, wiejski charakter zarówno jeśli chodzi o charakter zabudowy jak i rodzaj zajęć ludności. Jeszcze w la­tach pięćdziesiątych nie było tutaj prawie w ogóle nowych budynków. Zabudowa nosiła piętno małomiasteczkowości. Prawie niczym nie różniła się od odległej o 2 km wsi Zaborowo. Wielu mieszkańców tej dzielnicy trud­niło się rolnictwem. Przy ulicach Li­powej, Starozamkowej i Kluczowej (dziś Dożynkowa) znajdowały się gos­podarstwa rolne. W obszernych po­dwórzach hodowano zwierzęta i ptactwo domowe.

      Wchłonięcie przedmieścia Leszczyn­ko przez miasto nastąpiło z końcem XIX stulecia. Zabudowa rozwijająca się przy ulicach Leszczyńskich, Poplińskiego i Chrobrego stała się czynnikiem integrującym. Później rozwój prze­strzenny dzielnicy dokonywał się w kierunku wschodnim. Powstały ulice Racławicka, Sienkiewicza, Kasztanowa (dziś 22 Lipca) i 17 Stycznia. Rozwój kapitalistycznych stosunków produkcji wprowadził do tej części miasta nowy typ zabudowy — manufakturowe dom­ki biedoty. Pojawiły się one na tere­nie Leszczynka oraz w dzielnicy ży­dowskiej. Były to niskie, jednokondyg­nacyjne budynki usytuowane szczytowo i oddzielone miedzuchami. Z jednego dłuższego boku znajdowała się ślepa ściana a po drugiej stronie było wej­ście i okna.

      Ożywienie gospodarcze z końca ubiegłego wieku wpłynęło na zmiany w sposobie życia ludności oraz w zabudo­wie dzielnicy. Mieszkańcy Leszczynka znajdowali zajęcie w szybko rozwija­jących się manufakturach. Najmowali się też do pracy na roli oraz robót ko­munalnych. Głównym traktem Lesz­czynka poprowadzono sieci wodociągo­we i kanalizacyjne. Magistralę wodo­ciągową kładziono w 1899 r., a prace przy budowie kolektora kanalizacyjne­go rozpoczęto w 1913 r. Zakład kanalizacyjny przy ulicy Kanałowej za­trudniał 10 pracowników. Przy ulicy Lipowej wybudowano istniejący do dziś budynek mleczarni. Był to wów­czas jeden z większych zakładów tego typu w okolicy.

      Od dawna mieściło się tutaj targo­wisko. Przy ulicy Nowotki funkcjono­wało ono do połowy lat siedemdziesią­tych. Wiejskie targi gromadziły tam gospodarzy z całej okolicy. Przy ulicy Racławickiej wybudowano fabryczkę wełny. Została ona zniszczona w 1945 roku. Na terenie Leszczynka otwierali swoje zakłady rzemieślnicy. Między in­nymi przy ulicy Lipowej długo dzia­łały dwie piekarnie. W budynku na­rożnikowym ulic Lipowej i Starozamkowej czynna była gospoda. Coraz wię­cej posesji przechodziło w ręce miesz­czańskie. Po wschodniej stronie ulicy 17 Stycznia powstał duży tartak. Roz­ciągał się on do cieku wodnego bieg­nącego wzdłuż obecnej ulicy Grun­waldzkiej. Przy tej samej ulicy funk­cjonował jeszcze jeden tartak.

      17 stycznia 1920 r Po konferencji wersalskiej Leszno przejęły polskie władze. Do granicy niemieckiej drogą przez Zaborowo było stąd tylko 7 km. Taka sytuacja zadecydowała o stagna­cji ośrodka. Nie rozwijała się także dzielnica Leszczynko. Porządkowano jedynie sferę komunalną. Przy ulicy Lipowej uruchomiono folwark miejski a przy ulicy Zaborowskiej (obecnie l Maja) otwarto szkołę rolnicza. Charak­terystycznym elementem dzielnicy były dwie enklawy biedoty. Zlokalizowa­no je przy ulicy Zaborowskiej oraz przy szosie rydzyńskiej — tak zwany Zameczek. Mieściły się tam schroniska dla kilkudziesięciu bezrobotnych ro­dzin.

      W pierwszych latach po II wojnie Leszczynko nadal tkwiło w marazmie. Przyrost demograficzny był minimal­ny. Wzniesiono nieliczne nowe budyn­ki jednorodzinne. Zmiana oblicza dziel­nicy następuje od lat sześćdziesiątych, zlokalizowano tutaj przedsiębiorstwo budowlane i gospodarki komunalnej. Zmodernizowano trasy komunikacyjne.

      Wycięto drzewa przy ulicach 22 Lipca, Starozamkowej i Racławickiej. Wybu­dowano nowy stadion sportowy przy ulicy 17 Stycznia. W latach sześćdzie­siątych przeprowadzono renowację par­ku podmiejskiego i nadano mu miano 1000-lecia.

      Nowym elementem w pejzażu dziel­nicy są budynki wielorodzinne. Pow­stały one w ostatnich latach na pu­stych parcelach w rejonie ulic Ułań­skiej i Racławickiej oraz Sienkiewicza i Lipowej. Wybudowano również no­we trasy komunikacyjne takie jak: przedłużenie al.. Armii Czerwonej oraz ul. Leśna. Po wyburzeniu starych bu­dynków przy ulicy Racławickiej w 1977 roku powstało nowe centrum handlowe składające się z dwóch dużych pawi­lonów. Te wszystkie dokonania nie zmieniają faktu znacznego zdekapitalizowania zabudowy dzielnicy. Pochodzi ona z reguły z końca ubiegłego stule­cia i początku naszego wieku. Miesz­kania charakteryzują się niskim stan­dardem technicznym.

      Leszczynko dysponuje szczegółowym planem zagospodarowania przestrzen­nego, który porządkuje tę część mia­sta. Plan zakłada generalną wymianę zużytej substancji mieszkaniowej oraz znaczną poprawę standardu zamieszka­nia. Uwzględnia jednocześnie fakt obję­cia strefą ochrony konserwatorskiej najstarszej dzielnicy — rejonu Lipo­wej i Starozamkowej. Działalność in­westycyjna nie może zatem naruszyć urbanistycznego charakteru dawnego przedmieścia Leszna. Powiększenie gra­nic administracyjnych miasta w 1977 roku spowodowało przesunięcie strefy podmiejskiej do Zaborowa — dawnej wsi graniczącej z Leszczynkiem.