Autor

 

Tytuł

Ludzie pierwszych lat niepodległości Leszna

Źródło

Przyjaciel Ludu 1/2002

Uwagi

 

 

81 rocznicę odzyskania niepodległości przez Leszno Laszczyńskie Towarzystwo Kulturalne uczciło zorganizowaniem konferencji naukowej, podejmującej tematykę historyczno - socjologiczną. A ponieważ nie byłoby niepodległego Lesz­na bez wolnej Polski, datę spotkania ustalono na 10 listopada 2001 r.

W rocznicowe listopady, przed Świętem Nie­podległości, leszczynianie tradycyjnie już pod­dają się refleksjom nad wydarzeniami listopada 1918 r. i stycznia 1920 r., które przyniosły Lesz­nu, po mrocznych czasach zaborów, upragnio­ną przez zamieszkujących w nim Polaków wol­ność i niepodległość.

Wydarzenia historyczne z tamtych, odle­głych, lat opisano już w opracowaniach dotyczą­cych dziejów Leszna. Niektóre z nich wymienia­ją zaledwie kilka faktów historycznych wraz z nazwiskami osób, które w nich uczestniczyły bądź pełniły funkcje przywódcze. Zwykle są to treści niepełne, czasem nawet błędne (np. Ber­nard Śliwiński nie był lekarzem, a doktorem praw, a taką informację zawarto w „Historii Leszna", Leszno, 1977 s. 218).

Organizatorzy konferencji noszącej tytuł „Lu­dzie pierwszych dni niepodległości Leszna" pra­gnęli ukazać ich biogramy, które winny zawierać zarówno elementy życiorysu, jak i charakterystykę działalności.

Temu przedsięwzięciu sprzyjała, zrodzona w 2001 r., inicjatywa Komisji Oświaty i Kultury Rady Miejskiej Leszna i jej Zarządu postulująca konieczność opracowania „Słownika Biograficz­nego Leszna". Postanowiono zaprezentować na sesji oraz opublikować w „Przyjacielu Ludu" opracowane już biogramy leszczynian z począt­ku XX w., poddając je tym samym społecznej recenzji.

Rodzący się słownik biograficzny zawierał będzie wyłącznie sylwetki osób zasłużonych, a choćby na pewnym etapie swego życia związa­nych z Lesznem. Takie słowniki ma zaledwie 14 miast w kraju, ośrodków miejskich o różnych pa­rametrach obszarowych, ludnościowych i admi­nistracyjnych.

Pracy nad leszczyńskim słownikiem podję­ła się liczna grupa miejscowej inteligencji róż­nych profesji, a także autorzy spoza Leszna. Na konferencji opracowania zaprezentowało 13 au­torów, spośród ponad 40-osobowej grupy z Lesz­na, Poznania, Warszawy, Wrocławia, Katowic, Kalisza i innych ośrodków.

Przeznaczone do zamieszczenia w słowni­ku, a przedstawione na konferencji biogramy lu­dzi pierwszych lat niepodległego Leszna, uka­zują historię poprzez pryzmat losów jednostek, tworzących często zręby polskiej państwowości. Są wśród nich ludzie różnych profesji. Liczną grupę stanowią uczestnicy powstania wielkopol­skiego, którzy dla nadrzędnego celu jakim była walka o przyłączenie Wielkopolski do ojczyzny zostawili rodziny i warsztaty pracy. Są biogramy osób narodowości polskiej, ale także niemiec­kiej i żydowskiej, żyjącej ongiś na terenie mia­sta. Swą polskość niektórzy z nich udowadniali także aktywną pracą społeczną w narodowych organizacjach.

Zaprezentowane w tym zeszycie 26 biogra­mów pozwalają czytelnikom na ocenę wartości inicjatywy, którą podjął Zarząd Miasta Leszna. Całość słownika zrecenzują specjaliści z ośrod­ków naukowych naszego kraju. Konsultantem naukowym jest prof. dr hab. Witold Molik, z In­stytutu Historii UAM w Poznaniu.

O wartości biogramów przedstawionych w tym zeszycie „Przyjaciela Ludu" zadecyduje ich przydatność - wejście w szerszy obieg i zaspo­kojenie potrzeb różnorakich czytelników. Znajdą się wśród nich z pewnością uczniowie, studenci, osoby emocjonalne związane z przedstawiony­mi sylwetkami i wszyscy ci, którzy interesują się biografistyką historyczną, jako sposobem personalistycznego spojrzenia na przeszłość.

Dziękuję autorom biogramów za ich trud poniesiony dla opisania sylwetek. To dzięki nim przeszłość naszej małej ojczyzny będzie zawie­rała mniej białych plam.

Alojzy Konior

 

Zdjęcia poniżej przedstawionych osób masz w pliku zdjęciowym „Sylwetki”. Nie wszystkich niestety, bo w Przyjacielu Ludu też nie wszyscy mieli swoje zdjęcia.

 

 

 

AGOPSZOWICZ (Agopsowicz, Hasso-Agopszowicz) Mikołaj Jakub (1880 - 1970), adwokat, notariusz. Urodził się 12 VIII w Korolówce (pow. Kołomyja), w rodzinie ziemiańskiej, jako jedyne dziecko Alek­sandra i Weroni­ki z Oharowiczów. Szkolę lu­dową u kończył w Kołomyi, tam też w i 891 rozpoczął naukę w gimna­zjum i ukończył 4 klasy niższe w 1895. W 1895-9 uczęszczał do IV Gimnazjum we Lwowie, kończąc naukę eg­zaminem dojrzałości. W latach 1899-903 stu­diował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie i uzyskał tytuł doktora praw. W 1903-7 odbywał aplikację adwokac­ką w 1911 został wpisany na listę adwoka­tów, który to zawód wykonywał we Lwowie. 24 XI 1924, na własną prośbę, został miano­wany sędzią Sądu Okręgowego w Lesznie i tu wraz z rodziną zamieszkał. Prowadził spra­wy cywilne, był organizatorem polskiego są­downictwa. Wobec dotkliwego braku polskich sędziów jego przybycie usprawniło pracę miejscowego sądu. Zwolniony na własną prośbę ze służby sądowej, z dniem 1 l 1928 rozpoczął w Lesznie praktykę adwokacką. 11 1933 przeniósł się do Gostynia, gdzie 1 II 1933 objął stanowisko notariusza. Funkcję tę pełnił do 1 IX. 1939. W czasie okupacji nie pracował. Przebywał wówczas m.in. w War­szawie, a po upadku powstania warszawskie­go na tułaczce. 26 III 1945 podjął w Gostyniu pracę notariusza. 31 VII 1946 otrzymał na okres roku powołanie na stanowisko sędzie­go Sądu Okręgowego w Lesznie, z delego­waniem do pełnienia obowiązków sędziego Sądu Grodzkiego oraz notariusza w Gosty­niu. Zwolniony ze stanowiska notariusza z dniem 31 XII 1951, powrócił do wykonywa­nia praktyki adwokackiej. Czynnym adwoka­tem pozostał do śmierci. Zmarł 29 XII 1970 w Gostyniu, pochowany został na tamtejszym cmentarzu parafialnym 211971. Związek mał­żeński zawarł 29 XII 1917 we Lwowie, z Ma­riaż Scholtzów. Małżeństwo miało syna An­toniego (ur. 1919), profesora prawa.

Akta osobowe Mikołaja Agopszowicza P; 1841/1/00/14/ Sąd Okręgowy w Poznaniu; - Inf. ustne Antoniego Agopszowicza i Haliny Jankowskiej.

Henryk Małłek

 

BECKER Michał Teodor Bronisław (1880-1932), aptekarz aprobowany, działacz niepodległościowy. Urodził się 7 IX w Zembrowie (pow. Ostrów Wielkopolski), w wielodzietnej rodzinie nauczyciela Konstante­go i Antoniny z Pietrosińskich. Szkołę podstawową ukończył w Zembrowie. Do gim­nazjum uczęszczał w Ostrowie Wlkp. Należał wówczas do tajnego towarzystwa Tomasza Zana, zapoznającego młodzież z historią i literaturą Polski. Zebrania odbywały się w domach uczniów, często w domu rodzinnym B. w Zembrowie, gdzie też mieściła się nie­legalna biblioteka towarzystwa. Po odbyciu tzw. jednoroki (roczna służba wojskowa po 6 klasach gimnazjum) B. podjął praktykę w aptekach, m.in. w Rawiczu i Aptece św. Pio­tra (Peter Apotheke) w Poznaniu. Wyższe studia farmaceutyczne odbywał początko­wo we Wrocławiu, potem w Gryfii (Greiwald) n.Bałtykiem, gdzie w 1909 otrzymał dyplom z oceną dobrą. W 1910 uzyskał aprobatę. Po ukończeniu studiów pracował w Pozna­niu i Katowicach, następnie przeniósł się do Westfalii i pracował w Gelsenkirchen i Wannę, gdzie istniały liczne środowiska poi-skich robotników. Należał wówczas do taj­nych stowarzyszeń polskich. Służbę woj­skową odbywał we Wschowie i Poznaniu. W 1911 kupił aptekę w Wielbarku (pow Szczytno), gdzie wraz z żoną na­wiązał Kontakty z mazurską lud­nością. W 1914 został zmobili­zowany i wysła­ny na front rosyj­ski. Brał udział w bitwie pod Tannebergiem (Grun­waldem), jako ap­tekarz szpitala po­lowego. Ostatnią służbę wojsko­wą pełnił w szpi­talu w Szczyt­nie, w stopniu oficera. W woj­sku pozostał do 31 V 1915. Po­wrócił do Wielbarka i zajął się organizowaniem zniszczo­nej w czasie wojny apteki, którą unowocze­śnił i wyposażył w nowe meble, naczynia i utensylia apteczne. W 1918 rozpoczął sta­rania o powrót Mazur do Polski, a jego apte­ka stała się punktem kontaktowym polskich działaczy niepodległościowych Po nieko­rzystnym dla Polski wyniku plebiscytu B. został przez Niemców przymusowo wysie­dlony. Był czynnym członkiem Polskiego Powszechnego Towarzystwa Farmaceu­tycznego Okręgu Poznańskiego. Uczestni­czył w l Zjeździe Aptekarzy Słowiańskich, odbywającym się 10-14 VI 1929 w Pozna­niu. Jego zasługi dla walki o polskość War­mii i Mazur doceniono, przyznając pośmiertnie w 50-lecie plebiscytu w Szczytnie (1970) Złotą Odznakę Honorową „Zasłużony dla Warmii i Mazur". Jesienią 1920 osiedlił się w Lesznie, gdzie kupił aptekę „Pod Złotym Lwem" wraz z mieszkaniem, od żydowskie­go aptekarza W. M. Hansiasa. Apteka B. prowadziła sprzedaż leków na recepty, miała szeroki asortyment ziół i leki homoepatyczne. B. cieszył się wśród leszczynian znacz­nym uznaniem, zarówno z powodu swego patriotyzmu i fachowości, jak i troski o sze­roki asortyment towaru. Aptekę prowadził do śmierci, która nastąpiła w Lesznie, 30 III 1932. Pochowano go na starym cmentarzu przy ul. Kasztanowej, po czym w 1966 eks­humowano i przeniesiono na cmentarz przy ul. Kąkolewskiej. Związek małżeński zawarł z Pelagią Szworc, w drugiej połowie 1911, w Miejskiej Górce. Małżeństwo miało dwoje dzieci: Izabellę (ur. 1912), mgr farmacji i Ka­zimierza (ur. 1916), stomatologa.

Herod F., „Wiadomości Farmaceutyczne": 1929 nr 27 s.45; - Informacje ustne Izabelli Balcerek.

Alicja  Mielczarek

 

BETTING Juliusz (1866-1935), fabrykant, budowniczy fortepianów i pianin. Urodził się 21 VI we Wrocławiu, jako jedyne dziecko wytwórcy fortepianów Teodora Bettinga i jego żony Matyldy z d. Buhle. Uczył się i praktykował u ojca w Kaliszu oraz w wy­twórni Bechsteina w Berlinie. Zaczynał pra­cę zawodową jako zwykły robotnik, by w 1902 przejąć po ojcu fabrykę w Kaliszu. Wy­twarzane w Kaliszu i Lesznie fortepiany zdo­bywały dyplomy i medale na wystawach w Paryżu (złoty w 1905), Antwerpii (Diplome d'honneur ze złotym medalem w 1906) i w 1930 w Brukseli (złoty medal na Międzyna­rodowej Wystawie). Wybuch l wojny świa­towej i zniszczenie Kalisza oraz pożar fabryki zniweczyły dorobek W 1921 B. zało­żył fabrykę fortepianów i pianin w Lesznie, przy ówczesnej ul. Komeńskiego, pod na­zwą „Teodor Betting i Ska". Z Kalisza ścią­gnął fachowców, kupując na mieszkania dla nich dom przy ul. Zielonej. W Lesznie przy produkcji fortepianów pracowało 60 osób. Fabrykę opuszczało co miesiąc około 100 fortepianów. B. unowocześniał produkcję, kupował patenty, projektował nowe wzory instrumentów. Stworzył pianino gabinetowe - liliputa. Instrumenty eksportował do Nie­miec, Rosji, na Litwę i Łotwę. Założył skle­py fabryczne w Poznaniu, Wilnie i Często­chowie. Kupował surowce i półfabrykaty wysokiej jakości. Specjalnie sezonowane przez 10 lat drobnosłojowe sosny sprowa­dzał z Rumunii i spod Zakopanego. Meta­lowe płyty do instrumentów odlewane były u H. Cegielskiego w Poznaniu i W. Kraupego w Lesznie. Ze znanych zakładów Remmera w Stuttgarcie pochodziły mechanizmy młot­kowe i klawisze hebanowe. Koniec lat dwu­dziestych i lata trzydzieste to najlepszy okres wytwórni w Lesznie. Do wybuchu II wojny światowej fabryka wyprodukowała ok. 18 000 instrumentów. B. był członkiem działającym i wspierającym Towarzystwa Przyjaciół 17 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. B. Chro­brego w Lesznie. W 1931 przekazał fabrykę synowi, Teodorowi Bettingowi. Zmarł 17 XI 1935 w Lesznie i został pochowany 20 XI na cmentarzu przy ul. Kąkolewskiej. Zwią­zek małżeński zawarł 28 IV 1896 w Kaliszu, z Alicją z d. Kretschker. Małżeństwo miało dwoje dzieci: Teodora (ur. 1897), budowni­czego fortepianów i Jadwigę.

B Krzyż, Betting Juliusz, w: Encyklopedia Muzyczna, War­szawa 1976 s.311; Betting Th., Legnica, katalog Legnic­kiej Fabryki Fortepianów i Pianin; Jakubowski A., Na po­czątku był Teodor, „ABC". 1998 nr 103 s. 15.

Zbigniew Gryczka

 

DOMBEK Paweł (1865-1925), poseł, dzien­nikarz, działacz narodowy i społeczny. Uro­dził się 15 VIII w Rozbarku k. Bytomia, jako syn majstra szewskiego Wincentego i Ma­ni ze Stefańskich. W latach 1877-84 uczęszczał do gimnazjum w By­tomiu Przed wstąpieniem do szkoły górniczej odbył półroczną praktykę w ko­palni „Nowa He­lena" pod Szarlejem. Po śmierci ojca, trudne warunki materialne rodziny zmusiły D. do porzucenia nauki i podjęcia pracy zarobkowej w redakcjach czasopism: „Generalanzaiger" w Raciborzu i „Grenzzeitung" w Bytomiu. Od 1895 był współudziałowcem „Katolika", gdzie współpracował z A. Napieralskim i L. Radziejewską. W 1898 został redaktorem „Dziennika Śląskiego" i „Kuriera Śląskiego". Na łamach pism bro­nił spraw robotniczych. Współorganizował związki zawodowe i przyczynił się do ich zjednoczenia w Związek Wzajemnej Pomo­cy Chrześcijańskich Robotników Górnoślą­skich (od 1909 Zjednoczenie Narodowe Polskie). Redagował organ tego związku: tygodnik „Praca". Był współzałożycielem Spółki Parcelacyjnej w Bytomiu i prezesem Banku Ludowego w Siemianowicach, przez 20 lat prezesem i członkiem honorowym To­warzystwa Górnośląskich Przemysłowców w Bytomiu, a w 1896-7 i 1905 „Sokoła" w Bytomiu Za działalność publicystyczną, oświatową i społeczną miał 30 procesów politycznych. W 1912-8 był posłem do par­lamentu niemieckiego z okręgu Bytom-Tarnowskie Góry, członkiem i przez 3 lata se­kretarzem Koła Polskiego w Berlinie. W 1919 Dekretem Naczelnika Państwa, jako poseł z Górnego Śląska do Parlamentu Rzeszy Niemieckiej, został powołany do Sejmu Usta­wodawczego RP (do 1922). Nie należał do żadnego klubu parlamentarnego. Był człon­kiem sejmowej komisji robót publicznych. W 1916 przeniósł się do Leszna, co było zwią­zane z propozycją objęcia redakcji dzienni­ka polityczno – społeczno – literackiego „Kraj", pisma o poglądach aktywistycznych, finan­sowanego przez grupę ugodowych ziemian wielkopolskich. Ze względu na program-pro­pagowanie ścisłych związków politycznych z państwami centralnymi - pismo nie było popularne i przestało się ukazywać w 1918. W Lesznie D., obok pracy redaktorsko-dziennikarskiej, włączył się w działalność narodo­wą i społeczną. Jako członek polskiej Rady Ludowej został internowany przez niemiec­kie władze wojskowe (28 V 1919 do 8 VII 1919). Najpierw przetrzymywany był w obo­zie nr 85 3 1/319 Grunthal (osada Zielona Dolinka pod Żaganiem, ob. w granicach mia­sta), a następnie w szpitalu wojskowym w Żaganiu. Z odosobnienia słał bezskutecznie interwencje do Poselstwa Polskiego w Ber­linie o szybkie zwolnienie zatrzymanych. Po powrocie do wolnego już Leszna, Rada Lu­dowa wysunęła jego kandydaturę na burmi­strza miasta, jednak MbDP mianowało wcze­śniej (19 l 1919) burmistrzem komisarycz­nym T. Sobeskiego, który wyznaczył D. swo­im zastępcą 13 VII 1920. Z racji piastowa­nia mandatu poselskiego D. przewodniczył 3 VIII 1920 pierwszemu posiedzeniu polskiej rady miasta. Stanowisko burmistrza z wy­boru rady objął 1 IX 1920. Na drugą kaden­cję, która miała trwać 12 lat, wybrany został jednogłośnie 12 l 1922. W magistracie prze­wodniczył wydziałom: gospodarczemu, do spraw zatrudnienia i zdrowotności. Pełnił licz­ne funkcje społeczne: był prezesem Zarządu Miejskiego Szpitala, Fundacji Dom Sie­rot Sumienia, przewodniczył Towarzystwu Wojaków i Inwalidów Wojennych. Z jego ini­cjatywy mieszkańcy Leszna i okolic zebrali z dobrowolnych datków 60 000 mk dla armii gen. J. Hallera. Z ramienia władz miasta za­siadał w Wydziale Powiatowym i Radzie Dy­rekcji Kolejowej, był też krótko członkiem Sej­miku Powiatowego. Był delegatem Leszna na VI Zjeździe Związku Miast Polskich we Lwowie w 1922. Starał się złagodzić bezro­bocie, wysyłając z Leszna kilkaset osób do pracy w kopalni w Dąbrowie Górniczej. Ak­cja ta jednak nie powiodła się, a D. wnosił w tej sprawie interpelacje w Sejmie. Podobnie czynił, gdy chodziło o uruchomienie stałego połączenia kolejowego Leszno-Śrem. Poło­żył zasługi dla rozwoju polskiej oświaty i przy­wrócenia w Lesznie tradycji narodowych. Po odzyskaniu przez Polskę części Górnego Śląska zdecydował się powrócić w rodzinne strony. Piastując urząd w Lesznie, wybrany został 9 III 1922 drugim burmistrzem Kró­lewskiej Huty, a 5 III 1924 pierwszym pol­skim prezydentem miasta. Urząd ten objął 27 IX 1924. Był autorem broszur: Co robot­nik winien wiedzieć o zabezpieczeniu na sta­rość i niemoc, 10 lat pracy społecznej Związ­ku Wzajemnej Pomocy i powieści Pomsta Boża. Obrazy na tle historycznym z niedaw­nej przeszłości, opublikowanej anonimowo (Bytom 1905). Zmarł nagle w Krakowie 10/ 11 X 1925, pochowany został 15 X, na cmentarzu parafii św. Jadwigi w Królewskiej Hu­cie. Z pierwszego małżeństwa (ślub w Byto­miu ok. 1892) z Waleską (Walerią) z Kawurków, miał dwoje dzieci: Małgorzatę (ur. 1893) i Wojciecha (ur. 1896). Z drugą żoną (ślub w Ostrowie Wlkp., 1898), Teodorą z Szafarkiewiczów miał dzieci: Juliana (ur. 1899), Anie­lę (ur. 1903), Mariana (ur. 1909) i Zofię (ur. 1915).

Swiderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyń­skiej, Leszno 1928 s. 83, 90, 102-18, 152-3; Rutkowski-Pobóg A., Historia miasta Królewskiej Huty, Królewska Huta 1927 s.141, 221-3; Ziemia leszczyńska, red. Deresiewicz J., Poznań 1966 s.230, 242-3; Komolka M., SierpowskiS., Leszno zarys dziejów, Poznań 1987 s. 121; Topolski J., (red.), Historia Leszna, Leszno 1997 s.209, 223; Hemmerling Z., Posłowie polscy w Parlamencie Rzeszy i Sejmie Pruskim 1907-1914. Warszawa 1968, s.99, 212, 255;PBS,t.V, s.312; Kwiatek A., (oprać.), v;; Encyklopedia powstań śląskich, Katowice 1982, s.82, Chorzowski słownik biograficzny, red. Modrzyński J., Chorzów 1997 s.41-3; Czajka M., Kamler M., Sienkie­wicz W., Leksykon historii Polski, Warsz.awa 1995, s.146; Rzepecki T., Sejm Rzeczpospolitej Polskiej 1919, Po­znań 1920 s.248-9; Smogorzewska M., Posłowie i Se­natorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939; Słow­nik biograficzny, Warszawa 1998,1.1 s.407-8, w: Biblio­teka Jagiellońska w Krakowie, Przewodnik Bibliograficz­ny za rok 1906 i katalog biblioteczny sygn. 89228 II; AP Leszno, Akta m.Leszna 1912-1922, sygn. 1338; Parafia pw. św. Jadwigi w Chorzowie, Księga Zmarłych 1925 nr 459; Magistrat Królewskiej Huty 27 IX 1924; Dokument ustalenia dla Pierwszego Burmistrza Pawła Dombka; -Inf. UM w Żaganiu dot. lokalizacji obozu w Grunthal; -Inf. i archiwa rodzinne Mariana i Krzysztofa Henclewskich; -Nekrologi i wspomnienia: „Katolik": 1925 nr 125; „Głos Leszczyński": 1922 nr 61 i 1925 nr 238; „Górnoślązak": 1925 nr 234; - Fot. ze zbiorów autora, repr. Baldys Edward.

Adam Podsiadły

 

DONIMIRSKI-BROCHWICZ Jerzy Marian (1897-1939), rolnik, poseł, działacz gospodarczy i spółdzielczy. Urodził się 10 VIII 1897 w Tylicach k. Torunia, w patriotycznej ziemiańskiej rodzinie Bolesława i Zofii z Działowskich. Miał brata Jana i 2 siostry. Do szkół elementarnych uczęszczał w Byd­goszczy, gimnazjum ukończył w Berlinie. W Grudziądzu służył w pruskiej kawalerii, gdzie uzyskał stopień podporucznika. Był jednym z organizatorów Polskiej Organiza­cji Wojskowej na Pomorzu. W listopadzie 1918, z chwilą ustanowienia naczelników powiatowych w miastach Pomorza, zosta) naczelnikiem Grudziądza. Rozpoczął wte­dy rejestrację żołnierzy Polaków z miasta i okolicy, za co został w 1919 aresztowany przez Niemców i osadzony w grudziądzkiej fortecy, gdzie przebywał przez 4 miesiące. Po zwolnieniu zgłosił się do 17 Pułku Uła­nów Wielkopolskich w Gnieźnie, gdzie przez krótki czas był adiu­tantem VII Brygady Jazdy, a następnie do­wódcą szwadronu. Uczestniczył w zajmo­waniu Pomorza oraz w wojnie 1920 na froncie litewsko-białoruskim i ofensywie na Kijów. W 1923 wraz z pułkiem, został prze­niesiony do Leszna. W wojsku służył do 1924, osiągając stopień rotmistrza. W 1924 osiedlił się w Gołanicach k. Święciechowy i podjął energiczną działalność organizacyj­ną w kółkach rolniczych, spółdzielczości wiejskiej i samorządzie powiatu leszczyń­skiego. Wkrótce powierzono mu funkcję pa­trona na rejon Leszno-Zachód, a następ­nie prezesa powiatowego. Nie mogąc doprowadzić do spolonizowania Molkereige-nossenschaft w Lesznie (Niemieckiej Spółdzielni Mleczarskiej przy ul. Lipowej 6), pod­jął wraz z grupą rolników - Polaków starania o założenie polskiej spółdzielni mleczar­skiej w Lesznie (Rolniczej Spółdzielni Mleczarskiej). 13 IV 1929 odbyło się zebranie założycielskie członków, a 1 XII 1929 uruchomiono przerób mleka. D. powierzono funkcję prezesa zarządu, którą pełnił do 31 VIII 1939. Jednocześnie prezesował radzie nadzorczej Spółdzielni „Rolnik" w Lesznie i był członkiem rady nadzorczej Cukrowni w Gostyniu. Był też członkiem sejmiku i Wy­działu Powiatowego w Lesznie, od 1935 posłem na Sejm. Wykazywał dużą aktyw­ność w zdobywaniu środków finansowych, przeznaczonych na powołanie i rozwój polskich jednostek spółdzielczych. Był zwolen­nikiem i członkiem Narodowej Demokracji. W Gołanicach gościł wielu wybitnych Pola­ków tej orientacji politycznej. Był odznaczo­ny Krzyżem Niepodległości i Medalem za Wojnę 1920. Działalność polityczno-gospodarcza na ówczesnym pograniczu nie mo­gła pozostać niezauważona. W początkach listopada 1939 został aresztowany i 25 XI 1939 rozstrzelany przez Niemców w For­cie VII w Poznaniu. Zwłok nie wydano ro­dzinie. Związek małżeński zawarł 23 VIII 1924 z Heleną z Bojanowskich, dziedzicz­ką Gołanic. Małżeństwo miało dwóch sy­nów: Edwarda (ur. 1925) i Witolda (ur. 1928).

Donimirski B.: Księga Pamiątkowa Dziesięciolecia Po­morza, Toruń 1930 s.1-3; Łoza S., Czy wiesz Kto to jest, Warszawa 1938; Bojanowski J., Przeminęło i nie wróci, Gozdnica 1997; -Inf. i dokumenty Heleny Donimirskiej.

Zbigniew Gryczka

 

GÓRECKI Józef (1875-1944) destylator, właściciel Leszczyńskiej Fabryki Octu Spi­rytusowego i Winnego. Urodził się 8 III w Ostrzeszowie, w rodzinie właściciela skle­pu branży bławatniczej Wojciecha i Jó­zefy z Konarskich. Miał 9 rodzeństwa: Jana, Leona, Marię, Helenę, Apolonię, Wiktorię, Stanisławę, Walerię i Cecylię. Do szkoły elementarnej uczęszczał w Ostrze­szowie. Kwalifikacje zawodowe destylatora uzyskał w Środzie Wielkopolskiej i Lesznie. Wraz z bratem Janem osiedlili się w 1898 w Lesznie, gdzie założyli Fabrykę Wódek, Likierów, Wina Owocowego i Tłocznię Soków. Uruchomienie wytwórni Lesz­czyński Hurt Destylatami Miasto Warsza­wa nastąpiło w 1899, przy ul. Leszczyńskich 38. W 1905 bracia wykupili budynki przyle­gające do posesji nr 38 i poszerzyli działal­ność o nowe kierunki handlu. Jednocześnie Józef działał na rzecz umocnienia polsko­ści mieszkańców Leszna i okolicy. W 1902 współorganizował w Lesznie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół", a następnie Towa­rzystwo Robotników, którego został preze­sem. Organizacje te odegrały znaczną rolę w szerzeniu świadomości narodowej pol­skiej ludności Leszna. W 1911 uruchomił we własnym budynku filię polskiego Banku Ludowego w Osiecznej. W banku tym przez wiele lat pełnił funkcję prezesa rady nad­zorczej. W październiku 1918 został człon­kiem pięcioosobowego Tajnego Komitetu Narodowego, był też członkiem Rady Lu­dowej na miasto Leszno i delegatem do Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu. Z ramie­nia tych organizacji był komendantem Stra­ży Ludowej w Lesznie do 17 11920. W stycz­niu 1919 został uznany przez władze pru­skie za niebezpiecznego i internowany pod nadzorem policyjnym w Głogowie, Zgorzel­cu i Żaganiu. Do Leszna wrócił w sierpniu 1919. W styczniu 1920 odebrał symbolicz­ne klucze od niemieckiego, ustępującego burmistrza. W 1920 został na wiele lat człon­kiem magistratu i współzałożycielem spół­dzielni „Drukarnia Leszczyńska". W lipcu 1922 kupił od Paula Wandla fabrykę octu, przy obecnej ul. Żwirki i Wigury 25. W la­tach 1926-7 G. zakład znacznie powiększył i zmodernizował, co umożliwiło podniesie­nie produkcji octu 10% do 770-780 tyś. l rocz­nie. Po tej modernizacji octownia uchodziła za drugą co do wielkości produkcji w Pol­sce. W latach trzydziestych zakład zatrud­niał od 11 do 20 pracowników. G. był człon­kiem wielu organizacji społecznych, wspierał też ich działalność finansowo. Poglądy miał narodowo-demokratyczne, co stało się powodem oskarżenia go przez Zarząd Strzelca w Lesznie 23 II 1927 o „Strzelco-żerstwo". Za działalność społeczną otrzymał odznakę Honorową Polskiego Komitetu Opieki nad Dzieckiem (1928) i Złoty Krzyż Zasługi. W grudniu 1939 został wraz z ro­dziną wysiedlony przez władze niemieckie do Generalnej Guberni i osiedlony w Toma­szowie Mazowieckim, gdzie zmarł 27 III 1944. W 1946 rodzina ekshumowała jego zwłoki i pochowała w Lesznie na cmentarzu przy ul. Kąkolewskiej, w kwaterze powstań­ców wielkopolskich. Za żonę pojął Martę z Frąckowiaków, z którą miał dzieci: Mieczy­sława (ur. 1902), ceramika, Stanisława, Józefa (ur. 1911), destylatora i Marię (ur. 1916), absolwentkę Szkoły Gospodarstwa.

Ziemia leszczyńska, red. Deresiewicz J., Poznań 1966 s.224; Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi lesz­czyńskiej, Leszno 1928 s. 108-9,112, 344-7;-Dokumen­ty i inf. ustne Marii Misiak i Ireny Góreckiej;- Fot. ze zbio­rów rodzinnych.

Zbigniew Gryczka

 

KOTLARSKI Bronisław (1893-1939), ku­piec, powstaniec wielkopolski, działacz „So­koła". Urodził się 14 IX w Kębłowie (pow. Wolsztyn), jako syn kupca i właściciela skle­pu Stanisława i Ja­dwigi z Biskupskich. Był najstar­szy z rodzeństwa przed Józefem, Władysławem, Ste­fanem, Marią, Ed­mundem. W 1899 -907 uczęszczał do 6-klasowej szkoły powszechnej w Kę­błowie; wychowany patriotycznie brał udział w strajku szkolnym. Po 1907 zdobywał wiedzę w zawodzie ku­pieckim. Oddany na 3 lata na naukę do kupca w Wolsztynie w branży żelaznej, pierwszą posadę objął w Sępolnie na Po­morzu w sklepie szkła i porcelany, następ­nie pracował w Zbąszyniu i Świebodzinie. Podróżował po kraju, sprzedając farby i lakiery. W styczniu 1915 podjął pracę u kup­ca w Lesznie. W lutym 1915 został wcielo­ny do armii niemieckiej i wysłany na front rosyjski, później francuski, rumuński, do ge­neralnej ofensywy na front włoski, gdzie zo­stał ranny i przebywał w szpitalach polo­wych. Będąc podczas rewolucji niemieckiej w garnizonie, uzyskał w listopadzie 1918 urlop. Do garnizonu już nie wrócił, gdyż w pierwszych dniach stycznia 1919 polska młodzież w Kębłowie pod komendą Stani­sława Ratajczaka w Towarzystwie Gimna­stycznym „Sokół" odbywała ćwiczenia woj­skowe. 5 l 1919, kiedy oddziały powstań­cze nacierały od Rakoniewic na oddziały grenschutzu w Wolsztynie, zorganizował w Kębłowie oddział powstańczy pod nazwą „drużyna kębłowska", przejmując pocztę i dworzec od urzędników niemieckich. Po oswobodzeniu Wolsztyna przyłączono jego oddział do 4 batalionu grupy zachodniej pod dowództwem ppor. Siudy (56 pp). Podczas organizacji frontu zachodniego jako szere­gowy na czele „drużyny kębłowskiej", póź­niej plutonowy kompanii, w końcu dowodzą­cy „kompanią Kotlarskich", brał udział w walkach pod Kębłowem, Kopanicą i Kargową. Nominację na kaprala otrzymał 30 III 1919, rozkazem 7p strzelców wielkopol­skich Nr 7. Po wycofaniu 7 p z odcinka Wolsztyn, pełnił w batalionie zapasowym funkcję instruktora rekrutów. 4 VI 1919 zo­stał mianowany plutonowym, do paździer­nika 1919 pełnił obowiązki oficera prowian­towego baonu zapasowego. 5 VIII 1919 awansował na sierżanta, a 12 IX 1919 został przeniesiony rozkazem dywizji do ma­gazynu żywnościowego w celu praktyczne­go kursu na oficera gospodarczego. 16 IX 1919 rozkazem 15 dyw. p. wlkp. Nr 116 mia­nowano go chorążym. 13 XI11920 złożył eg­zamin na oficera gospodarczego w Pozna­niu. W 1920 brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej, prowadząc na Ukrainie i Białorusi czołówki prowiantowe. Walczył pod Lwo­wem, Kijowem, a następnie na Wileńszczyź­nie. Po powrocie z frontu do kraju i po prze­prowadzonej likwidacji U.G. 15 dyw., został przydzielony do 61 pp w charakterze oficera mundurowego. W dniach 11-16 IV 1921 brał udział w kursie uzupełniającym oficerów mundurowych. W 61 pp przeprowadził cał­kowitą reorganizację gospodarki munduro­wej. 6 IX 1921 na własną prośbę odszedł z wojska i osiedlił się w Lesznie, gdzie za­mieszkał przy Rynku nr 2. Z bratem Józe­fem wykupił skład bławatów od firmy żydow­skiej Levin i 1 III 1922 otworzył skład bława­tów braci Kotlarskich. Firma dość szybko rozwijała się, zyskiwała klientów z miasta i okolicy, a 1 VII 1926 przeniosła się do więk­szego lokalu. K. brał czynny udział w orga­nizowaniu odradzającego się życia gospo­darczego i kulturalnego Leszna po 1920. Należał do Towarzystwa Chrześcijańskich Kupców Samodzielnych, pełnił funkcję za­stępcy sekretarza w zarządzie. Był współor­ganizatorem Banku Ludowego, zasiadał w Radzie Nadzorczej. Należał do Towarzystwa Ziem Zachodnich, Związku Powstańców i Wojaków, w latach 1921-39 do Klubu Kręglarzy „Merkur". Brał również udział w reak­tywowaniu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" w Lesznie w 1920. W zarządzie gniazda męskiego pełnił funkcję wicepreze­sa, w 1929 był w Naczelnictwie Okręgu, w 1933 był wiceprezesem Okręgu leszczyń­skiego Tow. Gimn. „Sokół", a następnie od 1936 do 1939 prezesem Okręgowego Wy­działu Technicznego. Brał udział w Zlotach Okręgu, Dzielnicy, Wszechsokolich w Pradze, Belgradzie, Lwowie, Katowicach. Wspierał kasę Towarzystwa datkami na sprzęt gimnastyczny, wyjazdy na zloty i za­wody gimnastyczne, uczestniczył w organi­zacji obchodów rocznic patriotycznych, im­prez kulturalnych. Wpajał idee patriotyczne „Sokoła" kolejnym pokoleniom. W lipcu 1937 Związek Towarzystw Gimnastycznych „So­kół" w Polsce z siedzibą w Warszawie złożył wniosek do Komitetu Krzyża i Medalu Nie­podległości o przyznanie K. odznaczenia. Otrzymał Krzyż Niepodległości Nr 33 427. W 20 rocznicę niepodległości Polski, 11 XI 1938 został awansowany do stopnia p.po­rucznika rezerwy, przypisany do 60 pp. We wrześniu 1939 został zmobilizowany. Z puł­kiem podążył w kierunku Warszawy. Wrócił do Leszna. Kilka dni potem w Lesznie roz­poczęły się aresztowania. K. został areszto­wany wraz z 52 Polakami. 21 X 1939 odbył się sąd doraźny i o godzinie 10.45 został roz­strzelany wśród 20 Polaków skazanych na karę śmierci. Pochowano go w zbiorowej mogile pomordowanych Polaków w lesie przy alei do Karczmy Borowej. Związek mał­żeński K. zawarł w Lesznie, z Martą Baer, 28 X 1922. W duchu patriotycznym wycho­wywali potomstwo: Jadwigę (ur. 1923), Zbi­gniewa (ur. 1925), technika ekonomistę, Ta­deusza (ur. 1926), prawnika i Władysława (ur. 1928), technika mechanika.

Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyń­skiej, Leszno 1928; Rydlewicz T., 25 lecie „Sokoła" w Lesznie, „Przewodnik Gimnastyczny Sokół", R.XLIV: 1927 z 19 s. 229; Protokólarz Wydziału Technicznego Gniazda Żeńskiego 1929-39; Protokólarz Okręgowego Wydziału Sokolic przy Przewodnictwie Okręgu Leszczyń­skiego 1932-39; Szymańska E., Towarzystwo Gimna­styczne „Sokół" w Lesznie 1920-1939, „PL": 1990 z. IV s. 21,1991 z. l s. 31; - Inf. pisemne: biogram Bronisława Kotlarskiego spisany przez syna Władysława, życiorys spisany przez Bronisława Kotlarskiego; zdjęcia i doku­menty w posiadaniu Andrzeja Kotlarskiego;- Fot. z por­tretu z lat 30, ze zbiorów Bronisława Kotlarskiego.

Ewa Szymańska

 

KOWALSKI Jan (1892 - ?), burmistrz Cho­dzieży i Leszna, działacz społeczny. Uro­dził się 21 VI we wsi Luchowo k. Wyrzyska, jako syn Francisz­ka, rolnika i Wero­niki z Grześków. Uczęszczał do kato­lickiej szkoły po­wszechnej w Luchowie, później do gim­nazjum w Nakle n. Notecią gdzie zdał maturę w 1914. Bę­dąc uczniem gimna­zjum, należał do taj­nego Towarzystwa Filomatów. Po wybuchu l wojny światowej został powołany do woj­ska niemieckiego i wysłany na front. Wal­czył w Rosji i Francji. W czasie powstania wielkopolskiego przedostał się z Nakła n. Notecią do Paterek, wsi będącej w rękach powstańców. Stamtąd udał się do Pozna­nia, gdzie podjął pracę w Urzędzie Woje­wódzkim. Wkrótce rozpoczął również stu­dia na Uniwersytecie Poznańskim. Studio­wał przez 3 semestry: najpierw prawo, póź­niej ekonomię. W 1921 został wybrany przez Radę Miejską w Chodzieży na sta­nowisko zawodowego burmistrza miasta Chodzieży, a w 1923 wygrał konkurs na sta­nowisko pierwszego burmistrza miasta Leszna. Wprowadzenie w urząd (na prze­ciąg 12 lat) nastąpiło 14 IX 1923. W kwiet­niu 1930 wojewoda poznański zawiesił go w służbie na czas postępowania dyscypli­narnego. Po uwolnieniu od większości za­rzutów, przywrócony został do pracy w stycz­niu 1932.21 X11935 Rada Miejska w Lesz­nie ponownie wybrała go na burmistrza miasta Leszna (zniesiono już tytuł pierw­szego burmistrza), tym razem na okres 10 lat. Wojewoda poznański zatwierdził wybór 22 l 1935. Jako burmistrz Leszna K. prze­wodniczył pracom Magistratu Zarządu Miej­skiego w Lesznie, a także kierował całą ad­ministracją miejską oraz nadzorował dzia­łalność miejskich zakładów i przedsię­biorstw. Przewodniczył różnym komitetom, komisjom i zarządom, m.in. Komitetowi Rozbudowy Miasta, Komitetowi Stacji Opie­ki nad Matką i Dzieckiem, Komisji Sanitar­nej, Zarządom Chrześcijańskich Zakładów Sierot Chłopców i Dziewcząt oraz Zarzą­dowi Miejskiej Komunalnej Kasy Oszczęd­ności. Uczestniczył w pracach wielu orga­nizacji społecznych, jak: Polski Czerwony Krzyż, Liga Morska i Kolonialna, Związek Zachodni, Koło Przyjaciół Harcerzy, Towa­rzystwo Opieki nad Zwierzętami. Należał do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rzą­dem. Drugą kadencję K. na stanowisku bur­mistrza miasta Leszna przerwał wybuch II wojny światowej. Pierwszego dnia wojny w związku z ewakuacją władz państwowych i samorządowych - opuścił Leszno Po za­kończeniu działań wojennych wrócił do mia­sta, skąd 9 XI11939 został wysiedlony przez Niemców wraz z rodziną do Generalnego Gubernatorstwa. Dalszych jego losów nie zdołano ustalić. Związek małżeński zawarł z Bronisławą z d. Semrau, 28 IV 1920 w Poznaniu. Małżeństwo miało dzieci: Halinę (ur. 1921) i Edwarda (ur. 1922).

Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyń­skiej, Leszno 1928 s. 153; - APP, Oddział w Pile, Urząd Stanu Cywilnego w Łobżenicy (Księga Urodzeń 1892 r.); APL, Akta miasta Leszno: sygn.: 1343,1350,1357,2875 oraz Starostwo Powiatowe w Lesznie (1919-1939), sygn. 57; Archiwum Państwowe w Łodzi, Centrala Przesiedleń­cza w Poznaniu OddziałwŁodzi (1939-1945), sygn. 49; - Fot. z „Głosu Leszczyńskiego" 1937, nr180.

Aleksander  Piwoń

 

METELSKI Jan (1874-1948), kupiec, dzia­łacz niepodległościowy i społeczny. Urodził się 16 V w Zaniemyślu (pow. Śrem), jako syn Władysława i Ludwiki Własna hurtow­nię towarów kolo­nialnych założył we Wschowie w 1899, a w Lesznie prowadził ją od 1919 w budyn­kach przy pl. Metziga. Filię firmy otworzył także w Śmigłu. Zyskał ogólny szacunek jako sumienny ku­piec. Był zaanga­żowany w działal­ność patriotyczną i narodową jako współor­ganizator polskiego życia społecznego pod zaborem pruskim. We Wschowie, w której mieszkał przed l wojną światową uczestni­czył w ruchu konspiracyjnym mającym na celu przygotowanie na Ziemi Wschowskiej powstania wielkopolskiego, za co został uwięziony w Głogowie i Żaganiu i za zdra­dę stanu skazany na karę śmierci. Uniknął wykonania wyroku dzięki wymianie jeńców. Pod koniec 1919 osiedlił się w Lesznie i roz­winął działalność gospodarczo-handlową. Znalazł się w pierwszym składzie Rady Miej­skiej Leszna z sierpnia 1920, pełniąc funk­cję zastępcy sekretarza. W 1925 został rad­cą i członkiem magistratu w Lesznie. Od 1924 był prezesem Towarzystwa Chrześci­jańskich Kupców Samodzielnych i z wybo­ru kupiectwa leszczyńskiego radcą w Izbie Przemysłowo Handlowej w Poznaniu. Na­leżał do Bractwa Kurkowego w Lesznie; był Królem Kurkowym w 1926. W 1935 pełnił funkcje skarbnika w Towarzystwie Nauko­wej Pomocy na pow. leszczyński. Za dzia­łalność patriotyczną we wrześniu 1939 był w grupie zakładników, z której część zosta­ła rozstrzelana przez hitlerowców w publicz­nej egzekucji 21 X w Lesznie. Więzień Pa­wiaka, po zwolnieniu ukrywał się w Lubli­nie, Warszawie i Częstochowie. Uczestni­czył 8 III 1945 w pierwszym, organizacyj­nym posiedzeniu Miejskiej Rady Narodo­wej w L. i został radnym, reprezentantem samodzielnych kupców. Zmarł 14 X 1948 w Lesznie i został pochowany na cmenta­rzu przy ul. Kąkolewskiej. Z pierwszego mał­żeństwa miał synów: Edmunda i Alfreda oraz córkę Eleonorę, z drugiego: Kazimie­rza, Władysława, Mariana.

Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyń­skiej, Leszno 1928; Historia Leszna, red. Topolski J.; Leszno 1997; Ziemia leszczyńska, red. Deresiewicz J., Poznań 1966; „Wiadomości Miasta Leszna" 1929 nr 29; Ziemkowski A., O Powstaniu Wielkopolskim we Wscho­wie, „Panorama Leszczyńska": 1986 nr 32-3; -USC Lesz­no, Księga Zgonów nr 287/1948; - Inf. Ewy Metelskiej; -Fot. ze zbiorów rodzinnych.

Antoni   Mazankiewicz

 

MIGDALEWICZ Stanisław (1884-1946), dziennikarz, obrońca sądowy, działacz niepodległościowy i polonijny. Urodził się 1 V w Zawału (pow. Śniatyń, woj stanisławowskie) jako syn urzędnika Ludwika i Marii z Kuzielów. Miał ro­dzeństwo: Hele­nę, Stefanię, Piotra i Leonarda. Szko­łę podstawową ukończył w Śniatyniu, gimnazjum i seminarium na­uczycielskie w Stanisławowie. W 1904 przerwał stu­dia prawnicze na uniwersytecie w Czerniowcach i podjął praktykę w kancelarii notarial­nej. Działał wówczas w PPS w Galicji. Pod­jął ponownie studia w Wiedniu, ale przerwał je z wybuchem l wojny światowej i wraz z ojcem wstąpił ochotniczo do oddziałów wy­wiadowczych „Strzelca" w Legionach Pol­skich. Za agitację niepodległościowa w paź­dzierniku 1914 został aresztowany przez Austriaków i przez sąd wojskowy skazany na karę śmierci. Uniknął wykonania wyro­ku i wrócił do domu ciężko ranny. Kiedy te­reny Bukowiny znalazły się pod okupacją rosyjską, rodzinę M. spotkały represje za udział w powstaniu 1863. Zatrzymany przez Rosjan, M. uciekł z więzienia i ukrywał się. Następnie walczył w 2 p.p. Polskiego Kor­pusu Posiłkowego. Za dzielność w bitwie pod Rarańczą (luty 1918), awansował na stopień sierżanta. Podczas odwrotu Rosjan odważna akcja zbrojna, w której uczestni­czył, uratowała przed zniszczeniem most na Czeremoszu. Po wojnie, jako delegat z pow. waszkowskiego, działał w Polskiej Radzie Narodowej na Bukowinie i współor­ganizował akcję plebiscytową za przyłącze­niem jej do Polski. Wspierał rodaków po­mocą materialną. Otworzył bezpłatne biu­ro porady i obrony prawnej. Zbierał fundu­sze i wydawał patriotyczne odezwy popie­rające propolskie dążenia na Górnym Ślą­sku. Za tę postawę spotkały M. represje ze strony władz rumuńskich. Zdecydował się na wyjazd do Polski. Jako podoficer wal­czył na froncie w wojnie polsko-bolszewickim. W 1921 zamieszkał z rodziną w Lesz­nie. W domu przy Nowym Rynku 35 uru­chomił w 1923 wydawnictwo i Drukarnię Ludową znaną później jako Drukarnia Po­spieszna. 7 XI 1923, w nakładzie ok. 6 000 egz., ukazał się pierwszy numer dziennika „Kurier Powszechny - Niezależny Organ Ra­dykalizmu Polskiego". Pismo prezentowa­ło poglądy lewicowe, antyendeckie i antyklerykalne. Ostro krytykowało stosunki po­lityczne i społeczne w Lesznie. M. należał do założycieli i pełnił funkcję sekretarza (od VI 1925) Powiatowego Komitetu Robotni­czego PPS w Lesznie. Jako wydawca, wła­ściciel drukarni, redaktor naczelny KP i bez­kompromisowy lewicowiec, popadł szybko w konflikt z władzami lokalnymi i kościelnymi. Starosta powiatowy i burmistrz Leszna wielokrotnie występowali do sądu o zatrzy­mane druku artykułów i konfiskatę całych wydań „Kuriera..." za „kłamstwa prasowe i podawanie fałszywych wiadomości", doma­gając się zastosowania wobec M. aresztu i kar finansowych. W latach 1928-30 wyto­czono takich spraw ponad 20. Zdarzały się przypadki pobicia M. przez „nieznanych sprawców" i demolowania drukarni. Od 1927 „Kurier..." powiększył objętość o co­dzienny, bezpłatny dodatek „Informator", wkrótce przemianowany na niedzielny „Mo­nitor". Od maja do września 1927 w Dru­karni Pospiesznej wydawano także „Orę­downik Urzędowy Powiatu Leszczyńskie­go". Szykany wobec M. i „Kuriera..." nasili­ły się w 1 928-30. Na zwołanym w Domu Ka­tolickim wiecu potępiono publicznie „wywro­tową i antypaństwową robotę, propagowa­ną przez gazetę i jej redaktora". Doszło w 1929 do Uchwały Rady Miejskiej o pozba­wienie M. prawa wyborczego, za „szkodze­nie sprawom miasta". Wojewódzki Sąd Ad­ministracyjny w Poznaniu uchwałę tę uchy­lił, ale M. musiał zrezygnować z ubiegania się o mandat radnego z listy PPS, z powo­du upłynięcia terminów wyborczych. Zawie­sił druk „Kuriera..." i skupił się na praktyce prywatnego obrońcy sądowego. Był znany z udzielania bezpłatnej pomocy prawnej ubogim i bezrobotnym. Często występował w ich obronie przed sądem. W marcu 1934 wydzierżawił drukarnię J. Tomczakowi, który redagował i wydawał w Lesznie komunizujacy dwutygodnik „Niwa". Było to bezpo­średnim powodem internowania M., gdy nie uległ żądaniom starosty, aby zerwał z Tom-czakiem umowę. W maju 1934 sąd podjął decyzję o jego ubezwłasnowolnieniu i za­mknięciu w szpitalu psychiatrycznym w Ko­ścianie, a następnie w Owińskach. Dzięki S. Thuguttowi sprawą zajęła się Liga Obro­ny Praw Człowieka i Obywatela. Pisała sze­roko o sytuacji M. ogólnopolska prasa. W Sejmie zgłaszano interpelacje poselskie w jego obronie. M. został zwolniony w stycz­niu 1936, po orzeczeniu komisji lekarskiej powołanej przez Ligę, stwierdzającym jed­noznacznie, że nie było i nie ma żadnych podstaw do przetrzymywania go w zakła­dzie dla psychicznie chorych. W tym samym roku wynajął drukarnię J. Misiakowi i wyje­chał do Orłowa, gdzie prowadził biuro praw­ne. Wrócił do Leszna w sierpniu 1939. Po zajęciu miasta przez hitlerowców został 8 września aresztowany przez gestapo i sta­nął z grupą kilkudziesięciu obywateli Lesz­na przed niemieckim sądem specjalnym. Został uwięziony w Forcie VII w Poznaniu. Zwolniony w marcu 1940 przyjechał na krót­ko do Leszna i w obawie przed kolejnym aresztowaniem wyjechał do Łodzi. Tam za­trzymany w łapance, zginął prawdopodob­nie w obozie pracy w Radogoszczy (1941 ?). Postanowieniem Sądu Powiatowego w Lesznie z 1953, uznany został za zmarłe­go, a jako datę śmierci przyjęto 9 V 1946. M. był od 1908 żonaty z Mariaż d. Zieleniuk, z którą miał czworo dzieci: Wandę, Stefana i Janinę (nauczycieli) oraz Zygmun­ta (lek. med). By) odznaczony ZKZ, KW (dwukrotnie) i Krzyżem Legionowym.

Ziemia leszczyńska, red. Deresiewicz J., Poznań 1966 s.239-43; KomolkaM., SierpowskiS., Leszno zarys dzie­jów, Poznań 1987 s.200; Zielonka J., Egzekucja 21 Paź­dziernika 1939 r., Leszno 1994 s.20-4; Wysocka B., Lesz­no jako ośrodek kulturalny w latach 1920-1939, „RL" 1987: t. VIII s.91-121; Wysocka B., Problematyka kulturalna w prasie leszczyńskiej w II Rzeczypospolitej, „PL": 1995 nr V-VI s. 7-14; „Głos Ludu" Organ Polskiej Rady Narodowej na Bukowinie: 1920 nr 87; „Orędownik Śmi-gielski" 1923 nr 222; „Kurier Powszechny" 1923 nr 1 i 1928 nr 11; „Dziennik Poznański" z 9 IX 1928; „Orędow­nik Urzędowy Powiatu Leszczyńskiego" 1929 nr 42, 48 i z 7 VI 1930; „Wiadomości Miasta Leszna" 1929 nr 38; „Informator" 1929 nr 11; „Trybuna literacka" (dod. do „Try­buny Ludu") 1959 nr 11 i 12; - Tomczak J. (pseud. „An­drzej"). Na drodze życia. Garść wspomnień byłego re­daktora odpowiedzialnego i wydawcy legalnego czaso­pisma KPP dla wsi pt. „Niwa", Warszawa 1958 s. 114-25. Biblioteka Kórnicka PAN, rkps. sygn. 11261; - USC w Lesznie, Akta Zgonów 1953; AP Leszno; Starostwo powiatu leszczyńskiego. Sprawy prezydialne 1924-1925, sygn. 11; Sąd Grodzki w Lesznie 1930-1931, sygn. 1; Archiv der Universitat Wien, Nationale der Rechtswis-senschaftlichen Fakultat 1900-1918; Dyplom Honorcwy nadany St. Migdalewiczowi przez Prezydium Polskiej Rady Narodowej na Bukowinie z poświadczeniem jego działalności. Czerniowce 30 IX 1921; - Inf. Zygmunta Migdalewicza; - Fot. ze zbiorów autora.

Adam Podsiadły

 

MOCZYŃSKI Piotr (1853-1928), filolog kla­syczny, nauczyciel, pierwszy dyrektor pol­skiego Gimnazjum im. Komeniusza w Lesz­nie. Urodził się 12 X w Chełmży w rodzinie rzemieślnika Józefa i Pauliny z Jesionowskich. Kształcił się w Collegium Marianum w Pelpli­nie i gimnazjum chełmżyńskim, gdzie w 1876 zdał maturę. W gimna­zjum był członkiem tajnej organizacji uczniowskiej TTZ. Studia z filologii klasycznej odbywał w Berlinie (1876-9) i Kró­lewcu (1879/80). Przez rok służył w berliń­skim pułku grenadierów im. Cara Aleksan­dra. Na podstawie egzaminu państwowe­go „pro facultate docendi" uzyskał w grudniu 1880 uprawnienia do nauczania łaciny i greki, a w 1898 uzupełnił na seminarium u prof. A. Brucknera kwalifikacje filologiczne z języka polskiego. Praktykę nauczycielską odbywał w gimnazjach w Wejherowie i Brodnicy (1881/2). Od 1884 uczył języka polskiego w Wałczu. Jak stwierdzono wów­czas w opinii o M., za „zdecydowanie pol­skie usposobienie" został w październiku 1889 przeniesiony do gimnazjum w Moeppen k.Hanoveru (Niemcy). W rezultacie uporczywych starań w pruskim minister­stwie oświaty pozwolono mu wrócić do Wałcza w 1894, ale z zakazem nauczania języka polskiego W 1897 zwrócił się do Kultursministerium (Ministerstwa Kultury) z żą­daniem wprowadzenia do kościoła katolickiego w Wałczu polskich kazań. Władze pruskie wniosek odrzuciły i M. został przeniesiony na stanowisko „pierwszego profe­sora i radcy" do gimnazjum w Głogowie (1904). W jego mieszkaniu odbywały się spotkania miejscowej Polonii i tajne lekcje z literatury i języka polskiego, organizowa­ne przez koło TTZ. W grudniu 1919 prze­niósł się do Leszna i 17 l 1920 przejął od władz niemieckich gimnazjum leszczyńskie. Został jego organizatorem i pierwszym w niepodległej Polsce dyrektorem. Sprawnie przekształcił szkołę w centrum polskiej oświaty o wysokim poziomie kształcenia. Skupił w niej znakomitych profesorów. Sam wykładał łacinę i grekę. Wielki nacisk w wy­chowaniu młodzieży kładł na poznanie oj­czystej historii i literatury. W Sprawozdaniu Dyrekcji Męskiego Gimnazjum im. Kome­niusza 1915-1923, opublikował artykuł Oliwa-Pomorze, z opisem polskich pamiątek w katedrze oliwskiej. Z jego inicjatywy zor­ganizowano 26-28 X 1922 pierwszy zjazd byłych uczniów gimnazjum w Lesznie. W czerwcu 1926 przeszedł w stan spoczyn­ku. Zmarł w Chełmży 9 VIII 1928, gdzie został pochowany. Z małżeństwa z Salomeą Bach-Żelewską miał dzieci: Zygmunta (1886) dr. praw, posła i prezesa Koła Pol­skiego w gdańskim Volkstagu, Joannę i Ja­dwigę (Bartoszczyk), znaną w Lesznie malarkę-amatorkę.

Stownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego. Gdańsk 1997 s.246; Zagórowski Z., Spis nauczycieli szkół wy­ższych, średnich, zawodowych, seminariów nauczyciel­skich oraz wykaz zakładów naukowych i władz szkol­nych, t.l-ll. Warszawa 1926 s.267; Chutkowski J., Dzieje Głogowa, t. II. Głogów 1992 s.182; Świderski B., Ilustro­wany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1928 s.245-6; Machnikowski S., Dzieje gimnazjum leszczyń­skiego, Leszno 1937 s.30-6; Sprawozdanie dyrekcji Gim­nazjum w Lesznie 1923/24, Leszno 1924 s.12; Hellwig J., Szkolnictwo i oświata w Lesznie w czasie niewoli na­rodowej, „RL": 1987 t.VIII s.75-86; -USC w Chełmży. Akta zgonów 1928 nr 196; -Fot. za Świderski B. Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1928 s. 246.

Adam Podsiadły

 

NOWAKOWSKI Franciszek (1892-1968), nestor polskiego Iniarstwa. Urodził się 10 X 1892 w Pakości, w rodzinie szewca i kupca Wawrzyńca oraz Heleny z Ponickich. Miał pięcioro rodzeństwa: Wacława (ur. 1901), Pelagię, Zofię, Kazimierę i Martę (ur. 1912). Do szkoły elementarnej uczęszczał w Pa­kości. Gimnazjum i studia handlowe ukoń­czył w Inowrocławiu. W 1911 współorgani­zował na Kujawach Towarzystwo Gimna­styczne „Sokół". W 1912 przybył do Lesz­na i został przewodniczącym Towarzystwa Młodzieży Kupieckiej, zajmującej się orga­nizowaniem kursów oświatowych. Wcielo­ny w czasie l wojny światowej do armii nie­mieckiej, został skierowany na front fran­cuski. Zwolniony, w 1917 osiedlił się w po­wiecie milickim. W 1919 założył w Lesznie przedsiębiorstwo zbożowe. W 1920 wziął udział w III powstaniu śląskim i został ran­ny. W tymże roku założył w Lesznie Towa­rzystwo Chrześcijańskie Samodzielnych Kupców. W sierpniu 1922 był współzałożycielem leszczyńskiej Spółki Akcyjnej „Linum", którymi akcjonariuszami byli: S. Ponikiewski, S. Nowakowski i Spółka Akcyjna „Stradom" z Częstochowy. W listopadzie 1925 spółka uległa likwidacji. 12 l 1926 N. założył w Lesznie „Fabrykę Przeróbki Sło­my Lnianej i Konopnej", z której 17 VI 1938 powstała Spółdzielnia „Len". Pełnił w niej funkcję prezesa i z przerwą w czasie oku­pacji kierował do 1947. Osadzony podczas II wojny światowej w obozie koncentracyj­nym w Dachau, został zwolniony dzięki in­terwencji Niemców, z którymi przed wojną utrzymywał kontakty handlowe. Po zwolnie­niu z obozu przebywał w Warszawie i Lwo­wie, w marcu 1945 wrócił do Leszna. Po upaństwowieniu spółdzielni „Len" pracował w roszarniach podległych Centralnemu Za­rządowi Przemysłu Roszarniczego we Wro­cławiu i w CZP Włókien Łykowych w Łodzi, na stanowisku inspektora - doradcy. W 1957 przeszedł na emeryturę. Oprócz pra­cy zawodowej prowadził szeroką działal­ność społeczną. W 1920 został tymczaso­wym członkiem Rady Miejskiej w Lesznie i z jej ramienia przejmował Kasę Chorych, zostając członkiem jej zarządu. Po pierw­szych wyborach komunalnych został rad­nym miasta Leszna. Od 1925, przez 9 lat, wybierano go przewodniczącym Rady Miej­skiej. Był też, z listy Narodowej Partii Ro­botniczej, członkiem Wydziału Powiatowe­go od 21 l 1926 i od 2 IX 1936 do wybuchu II wojny światowej. Pełnił funkcję radcy Izby Przemysłowo-Handlowej w Poznaniu oraz prezesa Związku Towarzystw Kupieckich w Poznaniu. W 1935 był delegatem miasta Leszna na III Zjazd Związku Miast Polskich w Warszawie oraz członkiem Rady Naczel­nej i zarządu Związku Miast Polskich. Po­siadał odznaczenia: Srebrny Krzyż Zasłu­gi, Śląski Krzyż Powstańczy i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 10 XI 1968 w Lesznie i został pochowany 13 XI, na cmentarzu przy ul. Kąkolewskiej. Za żonę pojął Symforianę z Brzesińskich, 9 II 1915 w Lesznie. Małżeństwo miało troje dzieci: Helenę, Czesława (prawnika) i Ja­nusza.

Komolka M., Sierpowski S., Leszno. Zarys dziejów, Po­znań 1987; Kalendarium miasta Leszna, red. Piwoń A., Leszno 1996; Ziemia leszczyńska, red. Deresiewicz J., Poznań 1966; Szwed R., Związek Miast Polskich 1917-1990-1994, Poznań 1995; - Księga Ślubów Urzędu Sta­nu Cywilnego w Lesznie 1915; Księga zmarłych USC w Lesznie, 1968; Księga zmarłych parafii św. Mikołaja w Lesznie, 1968; Księga USC, Pakość 1892; - Inf. pisem­ne Stefana Nowakowskiego.

Zbigniew Gryczka

 

PODMORSKI Włodzimierz Zygmunt (1884-1941), pułkownik Wojska Polskiego, dowód­ca 17 p.uł. wlkp. w latach 1920-9. Urodził się 6 III w majątku rodzinnym Konele (pow. lipowiecki guberni kijowskiej), jako syn Piotra i Kle­mentyny z Lipkowskich, właścicieli ziemskich. Miał braci: Wacława (ur. 1885) i Zygmunta (ur. 1891). W 1903 ukończył szkołę średnią im. św. Pawła w Odessie. Po zdaniu matury odby­wał służbę wojskową w latach 1903-4, jako ochotnik w 26 pułku dragonów w Białej Cer­kwi. W 1904 został mianowany chorążym re­zerwy kawalerii. Odbył ćwiczenia oficerskie przy 9 Kazańskim pułku dragonów w Żyto­mierzu i przy 11 Ryskim pułku dragonów w Krzemieńcu. W latach 1904-7 studiował na wydziale rolniczym UJ w Krakowie, uzyskując dyplom inz. rolnika. W latach 1907-9 praktykował w majątkach ziemskich w Wiel­kopolsce. Następnie gospodarował w ma­jątkach Konele i Chinocza na Wołyniu. Po wybuchu wojny w 1914 służył w armii rosyj­skiej w różnych oddziałach 9 Korpusu, aż do rewolucji 1917. W połowie 1918 prze­szedł do 1 Korpusu Polskiego gen, Józefa Dowbora-Muśnickiego i był tam w sztabie Korpusu W listopadzie 1918 wstąpił do Woj­ska Polskiego. W styczniu 1919 skierowa­ny został do Poznania do dyspozycji gen. J. Dowbora-Muśnickiego, głównodowodzące­go powstania wielkopolskiego. 1 marca wstąpił do 1 pułku ułanów wlkp., wkrótce jed­nak dostał przydział do 3 p.uł. wlkp. w Gnieź­nie. 1 V 1919 został adiutantem 1 Bryga­dzie Jazdy Wielkopolskiej. 23 V awanso­wał na porucznika i zaraz na rotmistrza. W kwietniu 1920 został zastępcą dowódcy 17 p.uł. i na tym stanowisku odbył kampanię 1920. 7 maja wkroczył na czele dywizjonu 17 p.uł. do Kijowa - jako pierwszy zwarty oddział WR Za wypad ze szwadronem na Rudnię Kowiankę 7 lipca zosta) odznaczo­ny Srebrnym Krzyżem VM 5 kl. (nr 4060). Po tym wypadzie 17 p.uł. współdziałał z 6 Dywizją ukraińską. W trakcie walk pod Lwo­wem 29 VII 1920, rozkazem Naczelnego Wodza, został awansowany na stopień ma­jora. W trakcie dalszych działań bojowych, 4 września, został dowódcą 17 p.uł., peł­niąc tę funkcję do 10 X 1920. 15 VII 1921 został mianowany dowódcą 17 p.uł, i pełnił tę funkcję do 15 V 1929. W 1922 awanso­wał na podpułkownika. Po zdaniu pułku (1929) został przydzielony do Wojskowego Trybunału Orzekającego w Modlinie. 30 IV 1933, w stopniu pułkownika, przeniesiony został w stan spoczynku. Do 1939 mieszkał wraz z rodziną w Poznaniu. We wrześniu 1939 zgłosił się jako ochotnik do WP i dostał wkrótce do niewoli niemieckiej. Przeby­wał w oflagu w Murnau. W 1940, ciężko cho­ry, został wraz z transportem przewieziony do Warszawy, gdzie zmarł w szpitalu ujaz­dowskim, 30 VII 1941. Pochowano go na cmentarzu wojskowym na Powązkach. Był odznaczony m.in. Krzyżem Srebrnym Virtu­ti Milrtan V kl., Krzyżem Walecznych, Meda­lem Dziesięciolecia Niepodległości, Medalem Pamiątkowym „Za Wojnę lat 1918-1921". Związek małżeński zawarł z Mariaż Rusieckich. Małżeństwo miało troje dzieci: Romana (ur. 1914), oficera WP, Piotra (ur. 1916), absolwenta Wyższej Szkoły Budowy Maszyn w Poznaniu i Stanisławę (ur. 1919).

Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945, red. Polak B., t.II, cz.2, Koszalin 1993 s.166-7 (biogram aut. Polaka B.); Dobrowolski S.M., Życiorys pułkownika Włodzimierza Podhorskiego, w; 17 pułk ułanów wielkopolskich im. Króla B. Chrobrego, „Biuletyn Informacyjny Związku", nr 13, 1971 s.13-4; Zakrzewski S., Godyn Z., Szlakiem Uła­nów Chrobrego, Londyn 1973 s.48-84.

Eugeniusz  Śliwiński

 

RUSZCZYŃSKI Adam (1875-1932), praw­nik, działacz narodowy i społeczny. Urodził się 19 XII w Łabiszynie (pow. Szubin) jako syn Józefa, rządcy ziemskiego i Heleny z Grąbczewskich. Uczeń GMM w Poznaniu i gim­nazjum w Byd­goszczy, gdzie zdał maturę w 1895. Był człon­kiem TTZ, u nie­go odbywały się tajne lekcje i ze­brania, przecho­wywana była bi­blioteka towarzystwa Ukończył studia prawnicze we Wro­cławiu i Berlinie W 1896-7 był prezesem Akademickiego Koła Polskiego „Concordia" we Wrocławiu. W 1898 zdał egzamin referendariuszowski. a w 1903 otworzył kance­larię adwokacką w Lesznie Od 1905 włą­czył się działania niepodległościowe. Na­leżał do tajnej narodowodemokratycznej or­ganizacji Ligi Narodowa i „Straży", w której był starosta na pow. leszczyński. Wspierał działalność konspiracyjnego koła naukowe­go TTZ w gimnazjum leszczyńskim. Prze­chowywał, liczącą około 200 tomów, biblio­tekę organizacji. W domu R. obchodzono 100-lecie śmierci ks. J. Poniatowskiego i 50-lecie powstania styczniowego. W 1908 współzałożył i prezesował Kołu Śpiewacze­mu „Dembiński" w Lesznie. Był w 1909 wśród założycieli Towarzystwa Polskich Ka­tolickich Terminatorów, które dało początek klubowi sportowemu „Polonia" i zastępcą prezesa Towarzystwa Przemysłowców Pol­skich. Jako członek zarządu uczestniczył w wiecach i agitacji narodowej, organizo­wanych przez powołany w 1912 polski Wyborczy Komitet Powiatowy. Był inicjato­rem utworzonego w październiku 1918 i członkiem Tajnego Komitetu Narodowego, od listopada przewodniczącym Tajnego Ko­mitetu Obywatelskiego i prezesem Komi­tetu Wykonawczego Rady Ludowej na po­wiat i miasto Leszno. Nie dopuścił do funk­cjonowania w Lesznie tylko niemieckiej Straży Obywatelskiej i w grudniu 1918 zorganizował polską Straż Ludową. Był jednym z 8 delegatów wybranych z Lesznie na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu. 6 l 1919 został aresztowany przez niemieckie władze woj­skowe, wraz z innymi członkami Rady Lu­dowej. Mimo interwencji w Berlinie był in­ternowany do 5 VIII 1919 w Głogowie i Ża­ganiu. W styczniu 1919 zapoczątkował organizację polskiego sądownictwa, obejmu­jąc stanowisko pierwszego prezesa Sądu Okręgowego w Lesznie, któremu podlega­ły sady powiatowe w Lesznie, Rawiczu. Bojanowie, Jutrosinie, Gostyniu, Kościanie, Wolsztynie i Śmigłu. W 1922 kandydował z listy prawicowego Chrześcijańskiego Związku Chrześcijańskiego w wyborach do Sejmu, ale mandatu poselskiego nie uzy­skał. Pracę zawodową łączył z działalno­ścią społeczno-kulturalną. W maju 1923 wybrany został marszałkiem IV Zjazdu Ka­tolickiego w Lesznie. Reżyserował sztuki teatralne i widowiska sceniczne, wystawia­ne przez członków Towarzystwa Przemy­słowców Polskich. Z jego inicjatywy zało­żono w 1923 Ogród Powiatowy im. Tade­usza Sobeskiego. W 1924 przeniósł się do Torunia, gdzie do 1929 był prezesem Sądu Apelacyjnego. Zmarł w Poznaniu w 1932. Był odznaczony Orderem Odrodzenia Pol­ski. W 1945 jego imieniem nazwano jedną z ulic w Lesznie.

Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyń­skiej, Leszno 1928 s.36, 50, 54, 64-6, 70, 73-4, 96, 99, 102,109,239-40; tenże: Praca narodowa i Towarzystwo Przemysłowców Polskich w przedwojennym Lesznie, Leszno 1937 s.25-33; Karpiński B., 10-lecie Leszna, Leszno 1930 s.18, 26; Ziemia leszczyńska, red. Dere-siewicz J., Poznań 1966, s.240-2, Komolka M., Sierpow-ski S., Leszno zarys dziejów, Poznań 1987 s.135, 146; Kalendarium miasta Leszna, red. Piwoń A., Leszno 1996 s.60, 86; Historia Leszna, red. Topolski J., Leszno 1997 s.171, 174,213, 217, 220,223; Smoluchowski Z. .Kroni­ka amatorskiego ruchu artystycznego w Leszczyńskiem 1900-1970, MBPL mps. sygn. 6703, s.192-195; Konspi­racyjny ruch niepodległościowy uczniów gimnazjum w Lesznie, mps. Poznań 1971 s.11; Stępczak D., Chmie-iowska A., Alkiewtcz J. Informator do nazw ulic miasta Leszna, Leszno 1984 s.41; Chojnacki F.. Pobyt w obozie jenieckim w Żaganiu w 1919 roku. (Fragmenty wspo­mnień powstańca wielkopolskiego), „Kronika Wielkopol­ski" 1993 nr 4 s.87-91; - USC Leszno, Akta Zgonów 1921; - Fot. ze zbiorów autora.

Adam Pod siadły

 

RYDLEWICZ Tadeusz Zygmunt (1906-1940?), ekonomista, naczelnik leszczyń­skiego „Sokoła", sportowiec. Urodził się 2 V w Berlinie, jako syn Wojciecha i Lidwiny z Sobańskich. Był najstarszym z rodzeństwa, przed Bolesławem (1908), Aleksandrą (1913) i Bogdanem (1916). Pochodził z rodzi­ny rzemieślniczej, ojciec prowadził warsztat blacharsko-instalacyjny, był członkiem za­rządu Cechu Bla­charskiego w Le­sznie i jednym z inicjatorów reaktywowania „Sokoła" w Lesz­nie. R. uczęszczał do szkoły powszechnej w Berlinie, po powrocie rodziny do Polski w 1920 i osiedleniu się w Lesznie kończy) szkołę. Podjął naukę w Państwowej Szkole Przemysłowo-Handlowej. Po ukończeniu szkoły średniej pracował u ojca w warsztacie, następnie prowadził rachunkowość w jego biurze. Należał do młodzieży „Sokoła", brał udział w gimnastyce, rozpoczął za­jęcia lekkoatletyczne. W 1925 uczestniczył w pracach przy planowaniu boiska, które­go uroczyste otwarcie odbyło się 3 VI11927, podczas Zlotu Okręgowego na 25-lecie gniazda męskiego „Sokół" w Lesznie. Od sierpnia 1926 był w l zastępie męskim „So­koła", a od stycznia 1927 należał do Grona Przodowników „Sokoła" - prowadził ćwicze­nia gimnastyczne z młodzieżą, uczestniczył w pokazach ćwiczeń na Zlocie Okręgowym w 1927 w Lesznie. Był korespondentem Przewodnika Gimnastycznego „Sokół"; opi­sał 25-lecie „Sokoła" w Lesznie (Warszawa 1 X 1927, nr 19 s. 229). Należał do drużyny piłki nożnej „Sokoła", grał w meczu o Puchar braci Bałdowskich w 1931. Brał udział w zawodach lekkoatletycznych w Lesznie biegł w sztafecie o Puchar „Głosu Leszczyń­skiego" (8 VII 1927). W 1928 startował jako zawodnik w klasie C w zawodach lekkoatle­tycznych „Sokół" Poznań - Leszno, na Zlo­cie Okręgu w Poznaniu, Zlotach Dzielnico­wych (Lwów 1933), Zlotach Ogólnosłowiańskich (Ogólnosłowiański Zlot Sokoli w Po­znaniu 28 VI - 1 VII 1929 podczas Po­wszechnej Wystawy Krajowej), Zlocie Wszechsokolim w Pradze (3-6 VII 1932). W pokazach gimnastycznych uczestniczył na Zlocie w Czerniowcach (1932), na Zlocie Wszechsokolim w Belgradzie (1930), w l Międzynarodowych Zawodach Gimnastyczno-Lekkoatletycznych w Budapeszcie (1933). Od maja 1927 pełnił funkcję sekretarza Okręgu „Sokoła", następnie został na­czelnikiem gniazda męskiego. W 1936 był naczelnikiem Okręgowego Wydziału Tech­nicznego „Sokoła" w Lesznie. Wraz z J. Kermelem i J. Skopowskim prowadził Re­ferat opieki nad młodzieżą działający przy Naczelnictwie Okręgowym. Na Zlocie w Katowicach (26-29 VI 1937) z okazji 70 rocznicy powstania Sokolstwa Polskiego i 15 rocznicy Śląska Polskiego, uczestniczył jako naczelnik gniazda męskiego, sędzia i opiekun grupy zawodników z Leszna. Brał udział w kursach dzielnicowych, doskona­ląc wiedzę prowadzenia gimnastyki według toku lekcyjnego dr. Fazanowicza w Pozna­niu i na obozach gimnastycznych, m.in. w Żywcu. W 1936 został wyznaczony przez Poznański Okręgowy Związek Lekkoatle­tyczny, jako sędzia specjalnie uzdolniony, na startera. Sędziował 4 razy w roku - jako kierownik biegów, mierzący czas sędzia główny, jako sędzia okręgowy. Przeprowa­dzał w Lesznie kursy dla członków Okręgowego Wydziału Technicznego, zawiera­jące w programie: ćwiczenia zlotowe, instruktaż gimnastyki, musztrę. Od 1936 prowadził Ekspozyturę Wydziału Spraw Sędziowskich Poznańskiego Okręgowego Związku Lekkoatletycznego. Był też sędzią okręgowym. W 1936 jako przedstawiciel Okręgu „Sokoła" na Igrzyska Olimpijskie w Berlinie, uczestniczył w pokazie gimna­stycznym. Jako naczelnik gniazda męskie­go był współorganizatorem corocznych Za­wodów Wiosennych „Sokoła" z jednostka­mi wojskowymi stacjonującymi w Lesznie -55 p. p., 17 p. u. Przeprowadzał lustracje gniazd męskich Okręgu. W 1938 wyjechał na Kresy, aby podjąć pracę zgodną ze śred­nim wykształceniem handlowym. W Koło­myi otrzymał pracę w Kooperatywie i nadal prowadził działalność „Sokolą" - od lipca 1938 był naczelnikiem „Sokoła". Wybuch II wojny światowej przeżył w Kołomyi. 5 maja 1940 został aresztowany przez NKWD. Więziony był w Kołomyi, następnie w Stanisławowie i Kijowie. Ślad po nim zaginął. Ożenił się z Marią z Mateckich, aktywną Sokolicą, 26 l 1938 w Lesznie. Dzieci nie miał

Terech M., Zarys z dziejów sokolnictwa polskiego, War­szawa 1929; Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i zie­mi leszczyńskiej, Leszno 1928; 50 lat Polskiego Tow. Gim­nastycznego „Sokół" w Kołomyi 1885-1935, Kołomyja 1936; Szymańska E., Towarzystwo Gimnastyczne "So­kół" w Lesznie 1920-1939, ,.PL": 1990 z.IVA/, 1991 z. l,; Rydlewicz T., 25 lecie "Sokoła" w Lesznie, Przewodnik Gimnastyczny "Sokół", R 44 1927 nr '9 s.229; POZL, Sprawozdanie za rok 1935, 36, 37, P: 1935, 1936,1937; Protokólarz Okręgowego Wydziału Sokolic przy Przewod­nictwie 1932-39; Protokólarz Wydziału Technicznego Żeń­skiego Tow. Gimn. „Sokół" 1929-1939; - Inf. ustne od ro­dziny Rydlewiczów;- Fot. ze zbiorów autorki.

Ewa Szymańska

 

SAMOLEWSKI Stefan (1893-1939), ku­piec, powstaniec wielkopolski. Urodził się 24 VI w Zaniemyślu (pow. Środa), w rodzi­nie przedstawiciela handlowego Jana i Elż­biety z d. Sura. Miał siostrę Pelagię (ur. 1891). Od najmłodszych lat mieszkał w Lesznie i tu, w 1900-7 uczęszczał do szkoły powszechnej. Następnie kształcił się w pro-gimnazjum w Gostyniu (1907-9) oraz Li­ceum Kupieckim w Lesznie (1909-12). Praktykę odbył w firmie    bławatów Jakuba Bergmana w Lesznie. Był ak­tywnym członkiem wielu leszczyńskich organizacji. 20 II 1910 wstąpił do Towarzystwa Polsko-Katolickiego Terminatorów   i przez dłuższy czas był członkiem zarządu. Zadaniem To­warzystwa było utrzymanie polskości wśród młodzieży polskiej i pogłębianie wiedzy pa­triotycznej. W latach 1912-5 należał do pa­triotycznego Towarzystwa Młodzieży Ku­pieckiej  15 II 1915, powołany do niemiec­kiego wojska, brał udział w walkach na fron­tach l wojny światowej. Po powrocie do Leszna uczestniczył w konspiracji młodzie­ży leszczyńskiej. Organizował Straż Ludo­wą w 1918. Pomiędzy 6 a 9 l 1919 opuścił Leszno i przeszedł na stronę tworzących się Kół powstańczych. Jako ochotnik wstą­pił w szeregi powstańców wielkopolskich, walcząc najpierw na froncie zachodnim, a później w Okręgu Wojskowym IX. W 1919-21, w stopniu podporucznika, służył w Szta­bie Okręgu Zachodniego. Po odzyskaniu niepodległości prowadzi) skład materiałów budowlanych i opałowych. W polskim Lesz­nie był znanym działaczem społecznym: skarbnikiem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" (1920-30), członkiem zarządu Brac­twa Kurkowego, w 1934 Królem Kurkowym oraz prezesem Związku Powstańców Wiel­kopolskich Oddział Leszno (1920-39). W 1929 współzałożył Towarzystwo Śpiewu im. Dembińskiego, w którym działał do 1935. Od 1934 do wybuchu II wojny światowej był członkiem komisji rewizyjnej Komunalnej Kasy Oszczędności Powiatu Leszczyńskie­go. 18 X 1939 został przez hitlerowców aresztowany i osadzony w więzieniu przy pl. Kościuszki. Niemiecki sąd polowy ska­zał go na karę śmierci przez rozstrzelanie, które nastąpiło 21 X 1939. Pochowano go w zbiorowej mogile, wraz z 20 rozstrzela­nymi mieszkańcami Leszna, za cmenta­rzem kotolickim. W uzasadnieniu wyroku napisano: „vorsitzendes Ausfstandigenverb" („przewodniczący Związku Powstań­ców Wielkopolskich"). Związek małżeński S. zawarł z Bronisławą z d. Feeser, 27 XI 1926 w Chełmży (pow. Toruń). Małżeństwo miało czworo dzieci: Jana (ur. 1927), Bole­sława (ur. 1929), inż. elektryka, Romualda (ur. 1933), mgr. ekonomii i Krystynę (ur. 1936).

Piwoń A., Miejsca Pamięci Narodowej w Leszczyńskiem, Leszno brw s. 30; - Zgodziński B., Leszno i okolice, Po­znań 1978; Zielonka J., Egzekucja 21 Października 1939, Kościan 1994 s. 15,19, 23, 34, 42, 45; Komunalna Kasa Oszczędności Powiatu Leszczyńskiego, Praca zbioro­wa z okazji 50 lat pracy 1889-1939, bmrw; - Życiory; wła­sny; - Fot. ze zbiorów autora.

Romuald  Samolewski

 

SCHERBEL Simon (1858-1934), doktor medycyny, pisarz, działacz społeczny. Uro­dził się w Śmigłu, 26 XI 1858. Był najstar­szym synem nauczyciela, kaznodziei, kan­tora i pisarza religijnego Moritza (Mosesa) Scherbla z Leszna i Johanny z d. Asch, cór­ki rabina Lazarusa Asch z Brójc. Miał braci: Karla (ur. 1860), Davida (ur. 1862) i Juliusa oraz siostry: Jenny (ur. 1864) i Marthę. Pierwsze lata życia spędził w Śmigłu, Lesz­nie, Rydzynie i Miejscu k. Namysłowa. W 1867 rodzina przeniosła się do Gąbina. Do gimnazjum uczęszczał najprawdopodobniej w Płocku. Studia medyczne odbył w Berli­nie, tam także uzyskał promocję na dokto­ra medycyny. Od 1883 działał jako lekarz praktyczny w Lesznie, a jednocześnie peł­nił funkcję leka­rza w Fundacji Wollheimów - Ży­dowskim Domu Starców. W 1889 mianowano go radcą sanitarnym. Specjalizował się w pediatrii i choro­bach płuc. Szcze­gólnie intereso­wały go proble­my związane z gruźlicą. Po 1920, obok prowadzonej prak­tyki prywatnej, współpracował z leszczyńską Kasą Chorych. Wcześniej, do 1919, zwią­zany był m.in. ze szpitalem wojskowym. Znany z wielkiej serdeczności, cieszy) się powszechnym szacunkiem mieszkańców miasta. Niejednokrotnie udzielał porad i le­czy) bez pobierania wynagrodzenia. Przez wiele lat by) członkiem zarządu gminy ży­dowskiej w Lesznie, pełniąc w niej różne funkcje, m.in. wiceprzewodniczącego. Był także członkiem zarządu Fundacji Sach-sów, wspierającej naukę religii żydowskiej, Fundacji Wollheimów, Fundacji Moritza Molla, działającej na rzecz żydowskich na­uczycieli oraz współzałożycielem i wielolet­nim przewodniczącym Towarzystwa Krze­wienia Historii i Literatury Żydowskiej (Ve-rein fur judische Geschichte und Literatur in Lissa), do 1934. W 1914-8 zaangażowa­ny był w działalność licznych społecznych komitetów, zajmujących się zbiórkami da­rów dla niemieckich żołnierzy i ofiar wojny. W okresie tym ukazywały się m.in. odezwy podpisane jego nazwiskiem. S. opubliko­wał wiele artykułów odnoszących się do problemów chorób płuc i higieny. Zarówno w pismach fachowych jak i popularnonauko­wych, m.in. w „Aus dem Posener Lande" („Z Poznańskiej Ziemi"). Ukazała się także jego książka poświęcona żydowskim leka­rzom i ich wpływowi na żydowskie środowi­sko: Judische Aerzte und ihr Einfluss auf das Judentum (Berlin-Lipsk 1905) oraz szkic poświęcony wybitnemu lekarzowi ży­dowskiego pochodzenia, patologowi Her-mannowi Senatorowi (Poznań 1911). Był autorem pracy ukazującej dorobek twórczy jego ojca: Moritz Scherbel. Zum 100. Ge-burtstag des Dichters (Berlin 1932). W pra­sie ukazywały się także jego poezje. Wszystkie swoje artykuły podpisywał jako „Scherbel-lissa". S. został zamordowany w Lesznie, 26 XI 1934. Morderstwa dokona­no na tle rabunkowym. Pochowano go na miejscowym żydowskim cmentarzu. W 1888 poślubił w Wałczu Josephine z d. Halle. Małżeństwo miało syna Fritza (ur. 1890), amatorsko zajmując się malarstwem, który po ukończeniu studiów w Ber­linie założył w Charlottenburgu księgarnię i oficynę wydawniczą - Scherbel & Co.

Scherbel R, Die Juden in Lissa, Berlin 1932 s.15; Stati-slisches Jahrbuch des Deutsch Israelitischen Gemein-debundes, Berlin 1899 s.23, „Orędownik Powiatowy", R. 14: Rawicz 1934 nr 274 s.9; ibidem, nr 275 s.10; -APL, Akta m.Leszna, sygn. 514, b.p.; sygn. 1297, b.p.; sygn. 1303, b.p.; sygn. 1307, b.p.; sygn. 1312, b.p.; sygn. 1328, b.p.; APL, Akta Sądu Obwodowego w Lesznie 1879-1920, sygn. 99, k. 69-73; sygn. 125, k. 55; sygn. 2972, k. 1-19; sygn. 2973, k. 1-8; APL, Akta Starostwa Powiato­wego w Lesznie, sygn. 209, k. 1-2, 4-5; USC Leszno, Księgi zgonów 1934, k. 237; - Fot. w: Scherbel R, Die Juden in Lissa, Berlin 1932 s.1.

Dariusz Czwojdrak

 

SMEND Gottfried (1866-1943), teolog, pa­stor, superintendent, pisarz. Urodził się 2 X w Barmen, jako syn Gottfrieda, właściciela fabryki. Miał rodzeństwo: Alfreda (ur. 1867), Luise (ur. 1869), Walthera (ur. 1872), Metę (ur. 1874) i Antonie (ur. 1875). Uczęszczał do szkoły powszechnej w Barmen, a także do tamtejszego gimnazjum miej­skiego. Studio­wał teologię na uniwersytecie w Erlangen, Lip­sku i Halle. W 1891-2 zdał pierwszy egza­min teologiczny do seminarium duchownego w Wittenberdze. W 1892 zdał drugi egzamin teologiczny i w grudniu został wybrany na drugiego pasto­ra kościoła św. Krzyża w Lesznie. Urząd ten objął 15 II 1893. Z jego inicjatywy i pod jego kierownictwem przeprowadzono w 1896 re­nowację wnętrz kościelnych i zainstalowa­no ich ogrzewanie i oświetlenie. Od 1905 był pastorem garnizonu leszczyńskiego 29 XI 1896 został pierwszym pastorem, a 1 VII 1907 superintendentem leszczyńskiego ob­wodu kościelnego. Na czas jego urzędo­wania przypada szybki rozwój gminy św. Krzyża: budowa wieży kościelnej (która od czasu ostatniego pożaru w 1790 otrzymała tylko niezbędną osłonę) i wzniesienie no­wej pastorówki (budynek obecnego biura parafialnego). Na niwie pisarskiej zgłębiał historię luterańskiej gminy p.w. św. Krzyża. Pierwszą jego publikacją była wydana w 1910 w Lesznie Die Kreuzkirche in Lissa. Etn Beitrag zu ihrer Baugeschichte. Żur Erinnerung an die Errichtung des Turm-helmsimJahre 1909/10. (Kościół św. Krzy­ża w Lesznie. Przyczynek do historii jego budowy jako przypomnienie z okazji wznie­sienia hełmu wieży kościelnej w roku 1909/10). Sprawom swego kościoła poświęcał łamy rocznika ukazującego się w latach 1910-4 pt. „Jahrbuchlein der Kreuzkir-chengemeinde Lissa i P." („Rocznik gminy kościoła św. Krzyża w Lesznie"). W każdym z nich starał się zamieszczać artykuły trak­tujące o sprawach związanych z historią i teraźniejszością powierzonego mu kościo­ła: w 1911 Unsere Orgel (Nasze organy) oraz Unsere Giocken (Nasze dzwony), w 1912 Festbericht bei der Einweihung des Evang. Gemeindehauses zu Lissa (Spra­wozdanie z uroczystości poświęcenia ewang. Domu Gminy w Lesznie), w 1913 i 1914 Evangelisches Schulwesen in Lissa (Szkolnictwo ewangelickie w Lesznie). Po­pularyzował wiedzę na temat kościoła św. Krzyża w wydawnictwach okolicznościo­wych, np. w 1912 w„Blatter der Erinnerung an die General. Kirchen - und SchuMsita-tion im Kirchenkreise Lissa vom 30. Mai bis 14. Juni 1912" („Pisma wspomnieniowe z okazji generalnej wizytacji kościoła i szkoły w obwodzie kościelnym Leszna od 30 maja do 14 czerwca 1912") zamieścił swój arty­kuł Kurze Geschichte des Kirchenkreises Lissa und seiner einzelnen Gemeiden (Krót­ka historia leszczyńskiego obwodu kościel­nego i jego poszczególnych gmin). W in­nym okolicznościowym piśmie „Aus Lissas Vergangenheit, Ouellen und Forschungen żur Geschichte Lissas" („Z przeszości Lesz­na, źródła i badania dot. historii Leszna") wydanym w 1917, opublikował Evangeli-sches Schulwesen in Lissa. Ein Beitrag żur Entwicklung der Volksschu/e in der Provinz Posen (Szkolnictwo ewangelickie w Lesz­nie. Przyczynek na rzecz rozwoju szkoły lu­dowej w Prowincji Poznańskiej). Można tak­że spotkać jego artykuły poruszające tema­ty związane z historią kościoła wielkopol­skiego, np. Die Ordinationen in der luther. Kirche Gro&polens (Ordynacje w luterańskim kościele Wielkopolski), który u kazał się w 1914 na łamach „Aus Posens kirchlicher Vergangenheit. Jahrbuch des Evangeli-schen Vereinsfurdie Kirchengeschichte der Provinz Posen" („Z kościelnej przeszłości Poznania. Rocznik Stowarzyszania Ewan­gelickiego na rzecz historii kościoła Prowin­cji Poznańskiej"). W latach l wojny świato­wej (1915 i 1916) udzielał się na łamach „Kriegsjahrbuch der Evangelischen Kreuzkirchen - Gemeinde zu Lissa i P." ograni­czając się do poruszania tematów służą­cych pokrzepieniu ducha swych wiernych. Gdy w roku 1917 rocznik ten przyjął tytuł „Jahrbuch der evang. Kreuzkirchengeme-inde in Lissa" („Rocznik ewangelickiej gmi­ny św. Krzyża w Lesznie"), ukazały się w nim aż 4 artykuły autorstwa S.: Das Jubel-jahr 1917 (Rok jubileuszowy 1917- poświę­cony 500 rocznicy wystąpienia Marcina Lutra ze swymi tezami), Unsere Christ-nachtfeier (Nasze obchodzenie Wigilii), Unsere Lissaer Gesangbucher (Nasze lesz­czyńskie śpiewniki), Zachar/as Herrmann. Ostatnie 2 z wymienionych ukazały się po­nownie w 1917 w wydaniu specjalnym: „Zacharias Herrmann. Ein frommer Sanger in schwerer Zeit. Als Denkmal seines Lebens und Wirkens in der Posener Kirche żur 200. Wiederkehr seines Todestages. Mit einem Anhang: Lissaer Gesangbucher". („Zacha­riasz Herrmann. Pobożny pieśniarz w cięż­kich czasach. Jako pomnik jego życia i dzia­łań w ramach kościoła poznańskiego" - z okazji 200 rocznicy śmierci. Z załącznikiem: „Leszczyńskie śpiewniki"). Także w tym roku na łamach „Lissaer Zeitung" z dnia 3 IX wy­drukowano artykuł Die hóhere Madchen-schule in Lissa (Wyższa szkoła dla dziew­cząt w Lesznie). W 1919 ukazała się publi­kacja S. będąca komentarzem do aktual­nych spraw: Żur Erinnerung an die G/oc-kenweihe in der Kreuzkirche am 3.8.1919 (Ku wspomnieniu poświęcenia dzwonów w kościele św. Krzyża w dniu 3.8.1919). Od 1922 był S. pracownikiem pomocniczym ewangelickiego konsystorza w Poznaniu i we Wrocławiu. W 1926, na łamach wyda­wanego w Poznaniu kościelnego periody­ku „Glaube und Heimat" zamieścił cykl re­portaży o charakterze teologicznym, z pod­róży do Włoch. Bieżącym sprawom służyć miała książka DerHimmelsweg. Konfirman-denbuch. Ein Hilfsbuch fur den Konfirman-denunterricht in derunierten evangelischen Kirche Polens (Droga do nieba. Książka dzieci przystępujących do konfirmacji. Pod­ręcznik do zajęć konfirmacyjnych w zjed­noczonym kościele ewangelickim Polski), która ukazała się w 1927. Kolejną książką S. była wydana w 1928 D/e Begriindung der Kreuzkirchengemeinde in LJssa. Ein Bild aus der Vorzeit der evangelischen Kirche in Po-len. Zum 300 jahrigen Jubelfeste seiner Kreuzkirchengemeinde (Powstanie gminy kościoła św. Krzyża w Lesznie. Obraz z dawnych czasów kościoła ewangelickiego w Polsce. Z okazji 300 rocznicy święta gmi­ny kościoła św. Krzyża). Praca ta przynio­sła mu tytuł doktora nauk teologicznych. 2 lata później ukazała się na łamach rocznika „Jahrbuch des Theologischen Seminars der Unierten Evangelischen Kirche in Polen" („Rocznik Seminarium Teologicznego Zjed­noczonego Kościoła Ewangelickiego w Pol­sce") publikacja: D/e Synoden der Kirche Au-gsburgischer Konfession in GroKpolen im 16., 17. und 18. Jahrhundert (Synody ko­ścioła wyznania augsburskiego w Wielkopol­sce w XVI, XVII i XVIII wieku). W 1931 zaj­mował się opracowaniem śpiewnika wyda­nego w Wolnym Mieście Gdańsku pt. Lied-sucherzum evangelischen Gesangbuch fur OstpreuKen (Poszukiwacze pieśni do śpiew­nika ewangelickiego Prus Wschodnich). Od czasu przejścia na emeryturę (1935) zajmował się jeszcze przez 8 lat historią luterańskiej gminy leszczyńskiej. Ukazały się wte­dy publikacje S.: Das Dillenburger Stamm-buch des Oswald Smend (Di/lenburski pa­miętnik Oswalda Smenda) na łamach „Der Uhrturm. Zeitschtift der Nassauischen Familiengeschichtlichen Vereinigung" (1936), Namenverzeichnis zu Werner Steffani: Geschichte derevangel. Parochien derProvinz Posen, (Wykaz nazwisk do książki Wernera-Steffaniego: Historia parafii ewangelickich Prowincji Poznańskiej), (1936 i 1937), Christian Siegmund Thomas. Eine 200Jahr-Erinnerung fur die evangel. Kirche in Polen (Chri-stian Siegmund Thomas. Wspomnienie z okazji 200 leciajego pracy na rzecz kościo­ła ewangelickiego w Polsce), (1937) oraz Leśna erudita Lutherana (1938) - wszystkie na łamach „Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift fur Polen", Poznań. W ostatnim okresie życia wydał książkę Jane Gruter. Sein Leben und Wirken. E/n Niderlander auf deutschen Hochschulen, letzter Bibliothekar der alten Palatina zu Heidelberg (Jan Gru­ter. Życie i twórczość. Holender na niemiec­kich uczelniach, ostatni bibliotekarz starej Palatiny w Heidelbergu), (1939). S. sprawo­wał swój urząd przez 42 lata. Był członkiem honorowym Towarzystwa Historycznego w Poznaniu. Jego działalność rozwijała się na 3 płaszczyznach. Był pedagogiem, który ro­zumiał, że należy dotrzeć do młodzieży, np. tej będącej na etapie konfirmacji, poprzez odpowiedni podręcznik (Himmelsweg), liturgiem kościelnym starającym się przyczynić do upiększenia nabożeństw, współpracują­cym nad śpiewnikiem (Liedersucher) oraz przede wszystkim historykiem kościoła. Dzięki jego działalności pisarskiej opartej o źródła, z których niektóre nie przetrwały pró­by II wojny światowej, dysponujemy obec­nie informacjami dotyczącymi historii kościo­ła św. Krzyża, a zwłaszcza ludzi, którzy przed wiekami tu działali. Zawdzięczamy mu tak­że spis inwentarza kościelnego oraz retro­spektywny obraz życia gminy. S. zmarł 19 IV 1943 w Bad Godesberg. Związek małżeń­ski zawarł z Emilią z Nielandów. Małżeństwo miało 3 dzieci: Helmuta (ur. 1894), kupca, Gotfrieda (ur. 1896), duchownego (w 1935-6 pełnił urząd przy kościele św. Krzyża w Lesznie) i llsę (ur. 1901).

Personal-Nachrichten, w: Jahrbuchein der Kreuzkirchen­gemeinde Lissa i P, Leszno 1910 s.5-6; Ein einzigarti-ges Jubilaum, w: Glaube und Heimat. Gemeindeblatt fur die Unierte Evangelische Kirche in Polen z 26 II 1933, Poznań s.71-2; Blau D., Zum Gedachtnis des Superin-tendenten i. R. D. Smend, + 19. April 1943, msps.(nie opublikowany); - Fot. w Die Begriindung der Kreuzkir-chengenmeinde in Lissa, 1928.

Aleksander Wilecki

 

SOBESKI Tadeusz (1882-?), agronom, pierwszy starosta powiatu leszczyńskiego. Urodził się 1 VI. Studiował agronomię w Wy­ższej Szkole Gospodarczej w Berlinie. W 1904-5 odbywał w Gnieźnie i Po­znaniu ochotniczą jednoroczną służ­bę wojskową w armii niemieckiej. Następnie praco­wał jako urzędnik w administracji guberni warszaw­skiej i zarządca dóbr ziemskich. Od sierpnia 1914 był inspektorem wojskowego lazaretu, ofi­cerem i wachmistrzem przy komendzie pla­cu w Poznaniu. Od 1 IX 1915 do 15 IX 1916 pełnił funkcję burmistrza Ozorkowa. Co li­stopada 1918 był inspektorem etatowym w koszarach garnizonowych w Poznaniu. Był też członkiem POW, do połowy 1919 w stopniu ppor., szefem sekcji taborów Wojsk Wielkopolskich w Poznaniu. Służbę wojsko­wą zakończył w stopniu porucznika rezer­wy. 1 VI 1919, z nominacji W. Celichowskiego, naczelnego prezesa prowincji i re-jencji poznańskiej, objął urząd pierwszego starosty powiatu leszczyńskiego, który peł­nił do 1923.W latach 1919-22 z ramienia MbDP był komisarzem generalnym (mężem zaufania) na pow. wschowski, leszczyński i górowski. Do czasu wyzwolenia Leszna (1920) siedzibą starostwa był Dom św. Jó­zefa w Osiecznej. Stamtąd S. organizował zręby polskiej administracji powiatowej, aprowizację i dbał o bezpieczeństwo lud­ności. Mianował burmistrzów i sołtysów. Po­wołał wydział powiatowy i Powiatową Kasę Oszczędności, emitującą tzw. pieniądze za­stępcze z jego asygnatą. W konspiracji ści­śle współpracował z przedstawicielami Rady Ludowej w Lesznie. 1711920 oficjalnie prze­jął na leszczyńskim rynku z rąk W. Celichowskiego władzę administracyjną w powiecie. Przeniósł tymczasową siedzibę starostwa z Osiecznej do budynku przy ob. ul. Kaspro­wicza. Od 19 l 1920 pełnił także funkcję ko­misarycznego burmistrza miasta, do czasu wyboru na to stanowisko P. Dombka (1 X 1920). Z inicjatywy S. w kwietniu 1920 utwo­rzono Prywatne Liceum Żeńskie im. M. Konopnickiej (stanął na czele kuratorium szko­ły). W 1920-3 przewodniczył zarządowi Ko­munalnej Kasy Oszczędności pow. leszczyń­skiego. Polecił opracowanie i wydanie pierwszej po latach zaboru mapy pow. leszczyń­skiego w języku polskim (1922). W 1922 założył w Lesznie, na terenie zakupionych przez starostwo od właściciela majątku Antoniny, ogród powiatowy, nazwany w 1930 jego imieniem. Pod patronatem Powiatowe­go Zarządu Żałobnego Krzyża zainicjował zebranie wspomnień, relacji i dokumentów od uczestników powstania wlkp. w regionie leszczyńskim. Na podstawie tych materia­łów opracował i opublikował w 1922 w „Gło­sie Leszczyńskim" cykl artykułów: Powsta­nie 1918-1919 na Ziemi Wschowskiej (Wto-szakowice-Bukówiec) i „Powstanie na Zie­mi Wschowskiej 1918-1919 (Wschowa-Brenno-Wijewo)". Starostą pow. leszczyń­skiego był do połowy 1923. Daty i miejsca śmierci nie udało się ustalić. Żonaty z Faustyną miał z nią córkę.

Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyń­skiej, Leszno 1928, s.215-9; Historia Leszna, red. Topolski J., 1997 s.221-3, Ziemia leszczyńska, red. DeresiewiczJ. .Poznań 1966 s. 77,85; Kalendarium miasta Lesz­na, red. Piwoń A., Leszno 1996, s.77, 85; „Głos Lesz­czyński" 1922 nr 90, 91, 93, 95, 96-97; 244-247; Piwoń A., Powrót Leszna do Polski, „PL": 1994, nr l-ll s. 21-3; „Zeszyty Osieckie": 1999 z.7 s.12; - AP Leszno: Staro­stwo powiatu leszczyńskiego 1919-1920. Sprawy perso­nalne, sygn. 3; Spis mieszkańców m.Leszna 1921-1925, sygn. 1270; - Fot. ze zbiorów autora.

Adam Pod siadły

 

STACH Teodor Marian (1879-1956), na­uczyciel, dyrektor szkół. Urodził się 1 XI 1879 w Bogumiłowicacń k. Tarnowa. Był sy­nem Karola, naczelnika stacji kolejowej i Anieli z Brukne-rów. Miał 2 bra­ci, z których Ka­rol (u r. 1875) byt profesorem i kuratorem Ślą­skiego Okręgu Szkolnego w Ka­towicach, a Jan (ur. 1877) profe­sorem na Uni­wersytecie Jagiellońskim w Krakowie. S. lata młodzieńcze spędził we Lwowie, skąd po ukończeniu V klasy gim­nazjalnej przeniósł się z rodzicami do Kra­kowa. Tam ukończył gimnazjum i odbył studia z zakresu historii i geografii, ukończo­ne w 1901 na Uniwersytecie Jagiellońskim. W Krakowie został dyrektorem Gimnazjum Sióstr Urszulanek. Wiosną 1920 przybył do Leszna, powołany na stanowisko dyrekto­ra Państwowego Seminarium Nauczyciel­skiego Żeńskiego. Obowiązki te przejął po dyrektorze narodowości niemieckiej i przy­wrócił szkole polski charakter. Gdy pełnił funkcję dyrektora, szkołę odwiedzili: ks. kar­dynał E. Dalbor i prezydent RP S. Wojciechowski. S. poza pracą w szkole pełnił, aż do przejścia na emeryturę, funkcję prze­wodniczącego komisji kwalifikacyjnej na­uczycieli na okoliczne powiaty. Współpra­cował z miejscowymi pułkami wojska i Pol­skim Czerwonym Krzyżem. W 1932 prze­szedł na emeryturę Bezpośrednią przyczy­ną odejścia z seminarium była zdecydowa­na odmowa przystąpienia do Bezpartyjne­go Bloku Współpracy z Rządem (BBWR) i wprowadzenia polityki do szkoły. Po wybu­chu wojny w 1939 na polecenie władz Lesz­na ewakuował się, jednak wkrótce powró­cił. 11 XI 1939 został usunięty przez Niem­ców ze swojego mieszkania i udał się z ro­dziną do Krakowa. Pracował tam jako tłu­macz języka niemieckiego u swego kolegi posiadającego kancelarię notarialną. W 1945, tuż za frontem, powrócił do Leszna i z polecenia Kuratorium Poznańskiego za­jął się organizacją Liceum Pedagogiczne­go i Szkoły Ćwiczeń. Gmach szkolny w 1945 był zajęty na szpital dla żołnierzy ra­dzieckich. Usilne starania S. przyczyniły się do uruchomienia szkoły w maju 1945. Funk­cję dyrektora liceum pełnił do końca roku szkolnego 1946/7, po czym ponownie prze­szedł na emeryturę i opuścił Leszno, miesz­kając kolejno we Włoszakowicach, Suchej Beskidzkiej i Jeleśni. Zmarł 29 II 1956 w Jeleśni pow. Żywiec i tam, 3 III, został po­chowany. Jego żoną była Helena z Kisielewskich, siostra Zygmunta Kisielewskiego, ojca Stefana, słynnego Kisiela, z którą ślub zawarł w 1907 w Krakowie. Małżeństwo miało pięcioro dzieci: Helenę (ur. 1910), na­uczycielkę, Teodora (ur. 1913), rolnika, Ma­riana (ur. 1915), nauczyciela, Adama (ur. 1917), stomatologa i Anielę (ur. 1925), z zawodu nauczycielkę.

Jędraś S..Dyrektor Teodor Stach,,.Panorama Leszczyńska": 1992 nr 8 s.10;-lnf. Anieli Zygadło;- Fot. ze zbiorów autora.

Stanisław Jędraś

 

SZPUNAR Julian (1887-1974), nauczyciel, działacz kulturalny i społeczny. Urodził się 9 II w Rzeszowie, jako jedno z czternaściorga dzieci szewca Władysława i Antoniny z Wiśniewskich. Jeden z braci, Edward, pod jego opieką uczył się w leszczyńskim Seminarium Na­uczycielskim. W 1893 S. rozpoczął' naukę w szkole ćwiczeń przy Se­minarium Męskim w Rzeszowie, od 1896 kontynuował ją w 4-klasowej szkole im. A. Mic­kiewicza, potem w 3-letniej wydziałowej i Seminarium Nauczycielskim. W 1907 zdał maturę. Był potem nauczycielem, krótko pod Tyczynem w Hermanowej, później w Głogowie Małopolskim. Po zdaniu egzami­nu kwalifikacyjnego w 1909 uczył w Rze­szowie do 1914 w szkołach im. E. Jachowi-cza, S. Konarskiego i A. Mickiewicza. Upra­wiał sport, należał do „Sokoła". Związał się w 1911 z ruchem skautingu i został druży­nowym pierwszej rzeszowskiej drużyny skautowej im. M. Wołodyjowskiego. Prowa­dził zajęcia gimnastyczne w „Sokole". Ukoń­czył na przełomie 1911/2 kurs w Skolem n. Oporem, poznając założycieli polskiego skautingu. Grał na skrzypcach, altówce, pia­ninie i kształcił te umiejętności przez całe życie. W 1914 zdał egzamin wydziałowy we Lwowie. Po wybuchu l wojny światowej zo­stał zmobilizowany do 40 pułku piechoty i wyruszył na front jako żołnierz armii au­striackiej. We wrześniu 1914 dostał się do niewoli rosyjskiej i został zesłany do obo­zów na Sybir, do Omska, a później, drogą wodną do Tiumenia. W końcu 1916 zbiegł z niewoli do Krasnojarska, gdzie został na­uczycielem w polskiej szkole. W latach 1918-9 był emisariuszem Polskiego Komi­tetu Wojennego w Kańsku n. Karną. Zada­niem Komitetu było niesienie różnorakiej pomocy Polakom i wysyłanie ich do powsta­jącej w Nowomikołajewsku 5 Dywizji Sybe­ryjskiej płk. W. Czumy W 1918 był delega­tem na Wszech rosyjski Zjazd Polaków w Irkucku. Kiedy na Dalekim Wschodzie za­częli zwyciężać bolszewicy, wraz z żoną i jej rodziną wyruszył do Polski. Droga wio­dła przez Mandżurię do Władywostoku, a stamtąd drogą morską przez Nagasaki, Sin­gapur, Cejlon, Aden, morza Czerwone i Śródziemne, Gibraltar, Anglię. Przybyli do Gdańska w 1920 i udali się przez Warsza­wę do Rzeszowa (1921). Tam, pracując jako nauczyciel, S. został naczelnikiem „Soko­ła", brał udział w zlotach w Warszawie i Zakopanem. Należał do Towarzystwa Muzycz­nego „Lutnia", grał na różnych instrumen­tach, pisał do prasy rzeszowskiej. Uczest­niczył w kursach uniwersyteckich dla polo­nistów w Cieszynie, Kamieńcu, Zakopanem i Krakowie. W Lesznie znalazł się we wrze­śniu 1924 i podjął obowiązki nauczyciela w szkole ćwiczeń przy Seminarium Nauczy­cielskim Męskim. Później był profesorem języka polskiego tego Seminarium oraz gim­nazjów męskiego i żeńskiego. Uczył języ­ka polskiego w Gimnazjum Niemieckim i w Szkole Rolniczej w Zaborowie. Angażował się w życie kulturalne miasta. Przez 15 lat był prezesem Związku Obrońców Kresów Zachodnich, od 1934 Polskiego Związku Zachodniego, przez 2 lata - Ligi Obrony Po­wietrznej Polski. Wygłaszał odczyty w „So­kole", w jednostkach garnizonu na kursach wieczorowych, występował jako skrzypek w zespołach orkiestrowych i solo na koncer­tach Towarzystwa Urzędników Kolejowych, także przed niektórymi seansami filmowy­mi, a nawet dla więźniów. Urządzał wieczory autorskie dla inteligencji miasta i powiatu, pisał do prasy regionalnej. Reżyserował przedstawienia amatorskie; w Towarzystwie Hallerczyków przygotował „Polowanie na męża" M. Bałuckiego. W ramach działal­ności Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wy­ższych (założone 1922), które prowadziło Powszechne Wykłady Uniwersyteckie w dwóch sesjach - zimowej i wiosennej, co niedzielę wykładał w Seminarium Nauczy­cielskim Męskim. Opiekował się Drużyną Harcerską nr 2 im. J. Słowackiego (1925/ 6), sprawował opiekę nad miesięcznikiem młodzieży gimnazjalnej „Leszczyna" (1937), pisał artykuły do prasy harcerskiej, organi­zował dla młodzieży wycieczki rowerowe, m.in. szlakiem Mickiewicza w Wielkopolsce. Rower był jedną z jego pasji. Był człowie­kiem towarzyskim, bardzo ruchliwym, cie­kawym wszystkiego, co wielkopolskie. Na łamach prasy niemieckiej był atakowany za pisanie o polskości Leszna i działanie w Pol­skim Związku Zachodnim. Do tej prasy pi­sał również, broniąc spraw polskich. W 1939, poszukiwany przez Niemców, uszedł do Brześcia i wraz z żoną prowadził tam działalność konspiracyjną. W lipcu 1944, aresztowany przez hitlerowców, został zwolniony. Po zajęciu Brześcia przez Rosjan uczył w polskiej szkole. W grudniu 1944 został aresztowany przez Rosjan. Był wię­ziony bez procesu sądowego w Brześciu, Mińsku, Orszy, w Moskwie (Łubianka), Kujbyszewie. Skazany na 10 lat obozu pracy, przeszedł obozy: Nowosady, Milińsk, Ka­zachstan, Karabas, Spassk, Dżunubek. Został zwolniony w styczniu 1955 i przez 3 miesiące wracał do Brześcia nad Bugiem. W czerwcu 1957 przekroczył granicę pol­ską. Przybył do Leszna, gdzie pozostawił cały majątek (m.in. liczącą 4 000 wol. bi­bliotekę), który uległ zupełnemu rozprosze­niu podczas okupacji. Nie mogąc znaleźć pomocy i mieszkania w Lesznie, S. za­mieszkał na stałe w Wiśle. Pracował tu spo­łecznie. Wygłaszał prelekcje i wykłady, po­gadanki radiowe. Grywał w kościele na or­ganach i skrzypcach. Przez całe życie inte­resował się muzyką. Publikował artykuły po­święcone językowi polskiemu, literaturze, twórcom, walorom krajobrazowym i tury­stycznym polskiej ziemi m.in. w: „Głosie Rzeszowskim", a przed l wojną światową „Wiciach Wielkopolskich", „Ziemi Leszczyń­skiej", „Czuwaj", „Leszczynie", „Głosie Lesz­czyńskim, „Kronice Gostyńskiej", „Ilustrowa­nym Kurierze Codziennym", „Kurierze Po­znańskim". Korespondował m.in. ze Stanisławem Helsztyńskim z rodu Skorupków z Kosowa, znał wiele postaci życia publicz­nego. Był autorem Pamiętnika, napisane­go z myślą przede wszystkim o rodzinie, którego 20 zeszytów formatu A-4 i A-5 znaj­duje sif w Archiwum Społeczno-Historycznym Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. Tam też przechowywany jest zeszyt zawie­rający wiersze, poematy i fraszki oraz foto­grafie rodzinne. W Muzeum Beskidzkim w Wiśle są również materiały związane z S. i jego portret. Po śmierci żony w 1970 zna­lazł się w Domu Pomocy Społecznej w Mikuszewicach pod Bielskiem, a potem w Domu dla Nieuleczalnie Chorych w Cieszy­nie. Zmarł IV 1974, pochowany został na cmentarzu katolickim w Wiśle. Związek mał­żeński z Kazimierą Fiweger zawarł 24 IX 1919, w Nowomikołajewsku na Syberii. Dzieci nie miał.

Jarosińska M., Rzeszów na przełomie XIX i XX wieku w „Pamiętniku" Juliana Szpunara, w: ,.Z przeszłości Rze­szowa", Rzeszów 1997 t.II s 37-56; Karpiński B., Roz­wój kulturalno-oświatowy m.Leszna od 1920-1930 roku, 10-lecie Leszna 171 1920-171 1930, Leszno 1930 s. 14-8; Skorupka W., Moje morgi i katorgi, Poznań 1970S.139-41; - MBPL, Wspomnienia Pawła Kałuży, msps. msps; APP Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie Leszno sygn. 19, k. 19.20, 21; APP Polskie Partie polit., org. stów. i zw. Z lat 1841-1952 sygn. 216.

Janina Małgorzata Halec

 

SZPUNAROWA - FIWEGER Kazimiera Wiktoria(1893-1970), dr nauk medycznych, literatka. Urodziła się 10 l w Warszawie, w rodzinie Wiktora i Marii z Majewskich. Oj­ciec, płk., był lekarzem kole­jowym w Ołowiannej i Czycie, od wojny rosyjsko-japońskiej do 1920 przebywającym na Syberii. Mia­ła rodzeństwo: Tadeusza, Bo­lesława i Alek­sandrę. Tade­usz walczył i zginął jako obrońca polskości Lwowa 19 l 1919; na znak żałoby po nim przywdziała na resztę życia czarne suknie. Na Syberii S.-F. spędziła dzieciństwo i mło­dość, zwiedzając wioski Kirgizów, Buriatów, Turkmenię, Ałtaj, Kaukaz. Uczyła się pry­watnie ze względu na zły stan zdrowia. Eksternistycznie ukończyła gimnazjum. Po zdaniu z wyróżnieniem matury podjęła stu­dia medyczne na Uniwersytecie w Montpellier we Francji (1912-4), które po wybuchu l wojny światowej kontynuowała w Moskwie (1914-7), uzyskując dyplom lekarza. Stu­dia w zakresie medycyny odbyła w Krako­wie w latach 1920-4, uzyskując stopień doktora 30 l 1924; tam też praktykowała w klinice uniwersyteckiej. Specjalizowała się w pediatrii i chorobach kobiecych. Wróciw­szy do rodzinnego domu na Syberii po wy­buchu rewolucji 1917, uczestniczyła w przy­gotowywaniu spotkań i uroczystości patrio­tycznych dla Polaków. Opiekowała się w ochronce osieroconymi dziećmi polskimi, a potem rekonwalescentami V Dywizji Strzel­ców Polskich na Syberii, tworzącej się od 1918 najpierw w Bogurusłaniu, a później Nowomikołajewsku pod wodzą płk. W. Czumy. Wobec zwycięstw wojsk bolszewickich powzięła wraz z rodziną decyzję o powro­cie do Polski. Przez Mandżurię, Władywostok, Nagasaki, Singapur, Cejlon, Zatokę Perską Morze Śródziemne, Gibraltar, Lon­dyn, przybyła w 1920 do Gdańska. Przez Warszawę dotarła do Rzeszowa. W Lesz­nie znalazła się we wrześniu 1924, prakty­kę lekarską podjęła 20 IX 1924. Była leka­rzem szkolnym w Seminarium Nauczyciel­skim Żeńskim, Gimnazjum Żeńskim i szko­le ćwiczeń, pracowała też na kolei. Miała nowoczesne podejście do spraw higieny. Działała w Lidze Obrony Powietrznej Pol­ski, w harcerstwie i Polskim Czerwonym Krzyżu. W „Rodzinie Wojskowej" garnizo­nu leszczyńskiego prowadziła wykłady z zakresu higieny matki i dziecka. Wygłaszała je także w Towarzystwie Sokolic, w Druży­nie Harcerskiej Żeńskiej, oraz publicznie. W lipcu 1939 przeniosła się do Brześcia, w którym mieszkała jej rodzina i tam przeżyła wojnę. Pomagała rannym akowcom, broniła Polaków przed wywozem na roboty do Niemiec, ukrywała dzieci żydowskie. Pomo­gła w ucieczce z Brześcia Marii Rodziewiczównie. Po wojnie została w Brześciu. W 1950 aresztowana przez Rosjan, katowa­na, przeszła przez więzienia w Brześciu, Orszy, Moskwie (Łubianka, Butryki), Kaza­niu. Miała wybite zęby i połamane żebra. Przebywała w szpitalu psychiatrycznym. Zawarta wtedy przyjaźń z prawosławną za­konnicą Walerią Makajewą pomogła jej przeżyć. W 1955 powróciła do Brześcia, a w czerwcu 1957 przyjechała wraz z mężem do polskiej Wisły. Tam leczyła miejscowych, żyła w biedzie, z emerytury. Chciała wraz z mężem osiąść na powrót w Lesznie. Przy­byli tu w czerwcu 1957, ale nie znaleźli ani mieszkania, ani życzliwości u władz, toteż wrócili do Wisły. Od najmłodszych lat S.- F. tworzyła opowiadania i utwory poetyckie, opisując piękno poznanych krain, przyro­dy, wrażenia z podróży, których wiele od­była z rodziną po Syberii i Kaukazie. Zwie­dziła też Genewę, Wiedeń, Budapeszt, Wenecję. Wydała zbiory poetyckie: Na oj­czystej niwie (1936), Pod rosyjskim i obcym niebem (1936), Rozmowy z ziemią (1937). Jej wiersze znalazły się w organie Związku Sybiraków, kwartalniku „Sybirak" (1939 nr 1), podobnie jak wspomnienia prozą z Sy­berii. Pisała opowiadania, drobne utwory sceniczne np. Świt, Wczoraj i dziś (przed­stawienie 1933 w Lesznie), piosenki dla harcerzy i młodzieży szkolnej. Była autor­ką słów do kompozycji F. Nowowiejskiego Ballada o Gdańsku. Utwory jej mają często patriotyczny i religijny charakter. Jej pasją była literatura i sztuka, przede wszystkim muzyka. Zmarła 21 IV 1970 w Wiśle, spo­czywa na tamtejszym cmentarzu katolickim. Związek małżeński z Julianem Szpunarem zawarła 4 IX 1919 w Nowomikołajewsku. Dzieci nie miała.

Jarosinska M., Rzeszów na przełomie XIX i XX wieku w „Pamiętniku" Juliana Szpunara, w: Z przeszłości Rze­szowa, Rzeszów 1997 t.II s.37-56; Karpiński B., Rozwój kulturalno-oświatowym.Lesznaod 1920-1930 roku, 10-ciolecie Leszna 17 11920 -17 l 1930, Leszno 1930 s.14-8; Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi lesz­czyńskiej, Leszno 1928; MBPL Kałuża P., „Moje wspo­mnienia o Szpunarach", 1991 r. msps.; - APL Starostwo pow. leszczyńskiego. Sprawy sanitarne. Personel lekar­ski i pomocniczy 1912-31 sygn. 531 k. 295.

Janina Małgorzata Halec

 

SZREJBROWSKI Kazimierz (1863-1923), nauczyciel, inspektor szkolny. Urodził się 1 II we wsi Poledno (pow. Świecie). Był jedy­nym dzieckiem Władysława, administratora majątku i Marian­ny z Dobrosiń-skich. Początko­we nauki pobie­rał w Polednie. Po ukończeniu Seminarium Na­uczycielskiego podjął pracę na­uczyciela w Domachowie k. Krobi, a następnie w Dolsku. Od 1903 był dyrektorem szkoły powszechnej w Śremie, a ponadto działał społecznie na różnych odcinkach ży­cia. W jego mieszkaniu przy Warcie orga­nizowano tajne zbiórki harcerskie drużyny Przemysława. Prowadził tajne nauczanie języka polskiego w polskich rodzinach, współ­pracował z tajnym gimnazjalnym Towarzy­stwem Tomasza Zana. Od 1 l 1919, jako inspektor szkolny, organizował polskie szkolnictwo na terenie Śremu i powiatu. W takim celu przybył 17 l 1920 do Leszna. Był pierwszym polskim inspektorem szkolnym w Lesznie i powiecie w odrodzonej Polsce. 22 VI 1920, na uroczystej powiatowej kon­ferencji, którą kierował, nauczyciele złożyli przysięgę na wierność Rzeczypospolitej Polskiej. Praca inspektora nie była wówczas łatwa, brakowało nauczycieli Polaków. Pla­cówki oświatowe w powiecie leszczyńskim wizytował korzystając z roweru. W kronice szkolnej w Kąkolewie (pow. Leszno), obejmującej lata 1849-941, napisano, że „otaczał nauczycieli ojcowską opieką, był prawym i wiernym synem ojczyzny". Zmarł 20 II 1923 w Lesznie, pochowany został 23 II na cmentarzu przy ul. Kąkolewskiej. Pierwszy związek małżeński zawarł z Ma­rianną z Jankiewiczów. Mieli 4 synów: Wa­cława, Stefana, Józefa (ur. 1889) i Aleksan­dra (ur. 1893), zajmujących się kupiectwem. Po śmierci Marianny S. zawarł drugi zwią­zek małżeński, 10 IX 1901 w Dolsku, z Władysławą z Jezierskich. Miał z nią dwoje dzieci: Irenę (ur. 1902), nauczycielkę i Henryka (ur. 1905), prawnika.

Fedorowicz J., Konopińska J., Marianna i róże - życie rodzinne w Wielkopolsce w latach 1840-1919 w tradycji rodzinnej, 1979; Jędraś S., Gmina Osieczna, Leszno 1994 s.213, 273, Jędraś S., Pierwszy inspektor szkolny, „Panorama Leszczyńska": 1993 nr 29 s.13; Kronika szko­ły w Kąkolewie (lata 1849-931); - Informacje ustne Lutosławy Szrejbrowskiej i Ewy Apolinarskiej.

Stanisław Jędraś

 

ŚLIWIŃSKI Bernard (1883-1941), doktor praw, dowódca Grupy „Leszno" w powsta­niu wielkopolskim. Urodził się 5 VII w Poniecu, jako syn mistrza rzeźnickiego Roma­na i Antoniny z Obecnych. Szkołę podsta­wową ukończył w Poniecu, gimnazjum we Wschowie. Studia prawnicze odbywał w Berlinie i Wrocławiu, gdzie uzyskał tytuł dok­tora praw w 1911. W trakcie studiów aktyw­nie brał udział w pracach koła Towarzystwa Tomasza Zana. Od 1 X 1907 - 30 IX 1908 i ponownie od 2 III - 30 IX 1909 odbywał służ­bę wojskową. 20 IV 1910 awansował na sto­pień sierżanta, 22 III 1912 otrzymał patent oficerski podporucznika. Od 1911 do 1914 pracował w są­downictwie jako referendarz.  1 VIII 1914 zmobi­lizowany został do   armii   nie­mieckiej, 15 VI 1917 otrzymał stopień porucz­nika. W listopa­dzie 1918 został zdemobilizowa­ny. Na początku grudnia    1918 wrócił z Berlina do Wielkopolski. Po kilku­dniowym pobycie w Poniecu przybył do Po­znania i zgłosił się do dyspozycji Naczelnej Rady Ludowej. Gostyńska Powiatowa Rada Ludowa z dniem 611919 powierzyła Ś. „kie­rownictwo powstania w powiecie". Zorga­nizował oddział powstańców - około 400 osób z Gostynia, Piasków i okolicznych wio­sek. Ochotników podzielił na 3 kompanie, z którymi wyruszył na front pod Leszno, za­początkowując tworzenie odcinka płd.-zach. Frontu Wielkopolskiego. W celu uzyskania aprobaty dla tych działań przybył do Do­wództwa Głównego w Poznaniu. Otrzymał od Szefa Sztabu, ppłk. Stachiewicza peł­nomocnictwa na „dowódcę operacji pod Lesznem". Rozkazem dziennym Nr 8 z 13 l 1919 zatwierdzony został przez DG na do­wódcę odcinka Leszno. Uwzględniając opi­nię Ś. zmieniono organizację Okręgów Woj­skowych, tworząc z powiatów: Kościan, Śmigieł, Leszno i Wschowa IX ÓW z sie­dzibą w Kościanie. 9 l 1919 przeniósł swą kwaterę z Ponieca do Pawłowic i opraco­wał plan działań taktycznych zakładając, że rozbudowa frontu pod Lesznem odbywać się będzie wyłącznie w oparciu o własne zaplecze. Na początku lutego 1919 przy­stąpił do formowania 6 pułku Strzelców Wlkp., późniejszego 60 ppWIkp. 6 III 1919 DG wydało rozkaz sformowania 2 Dywizji Strzelców Wlkp. w składzie 4, 5 i 6 Pułków Strzelców Wlkp. Dowódcą 6 pułku, liczą­cego 3020 żołnierzy, mianowano Ś. W kwietniu 1919 Ś. uroczyście witał na dwor­cu kolejowym w Kąkolewie gen. J. Hallera i wracających z Francji żołnierzy armii pol­skiej. W czerwcu 1919 mianowany został do stopnia kapitana, a potem na majora. W styczniu 1920 wraz z 6 pułkiem wziął czynny udział w przejęciu Bydgoszczy, Świecia i Tucholi. 8 III 1920 wyruszył wraz z pułkiem do Brodów i uczestniczył w dzia­łaniach wojennych na Ukrainie, w ofensy­wie na Froncie Litewsko-Białoruskim i w walkach odwrotowych. 11 VI 1920 awan­sowano go do stopnia podpułkownika. W lipcu został ranny i przewieziony do szpita­la w Poznaniu, gdzie przebywał do 7 X 1920. Do czasu przejścia do rezerwy do­wodził 60 pp. Wlkp., a następnie 29 Bryga­dą Piechoty w Inowrocławiu. Za zasługi bo­jowe i organizacyjne, zwłaszcza za zorga­nizowanie Grupy „Leszno" i 6 p. strz. wlkp. odznaczony został Krzyżem Virtuti Militari 5 kl. (nr 3202). Od 7 II 1921 do kwietnia 1922 był komendantem Wojewódzkim Po­licji Państwowej w Poznaniu. W latach 1922-7 był prezydentem Bydgoszczy. W 1930 przeniósł się do Poznania, gdzie otwo­rzył praktykę adwokacką. Działał aktywnie w organizacjach kombatanckich, m.in. był jednym z organizatorów i prezesem Związ­ku Powstańców i Wojaków w Poznaniu. Rozwinął również ożywioną działalność na terenie pow. gostyńskiego. Z jego inicjaty­wy tworzono Koła Towarzystwa Powstań­ców Wielkopolskich 1918/19. W latach

1930-9 opublikował szereg artykułów i wspomnień dotyczących powstania wlkp. m.m. Początki powstania r. 1919 w powie­cie gostyńskim f „Kronika Gostyńska": 10 l 1931 nr 8) i „Potyczka pod Osiecznądn. 11 stycznia 1919 r." („Szkice i fragmenty z po-wst. wlkp.", Poznań 1933). W 1939 został powołany na dowódcę Batalionu Obrony Narodowej „Poznań". Brał udział w walkach osłonowych i w bitwie nad Bzurą gdzie zo­stał wzięty do niewoli. Osadzony w obozie jenieckim w Neubrandenburgu, zmarł tam­że 18 XII 1941. Był odznaczony: Virtuti Mi­litari, Krzyżem Walecznych, Krzyżem Nie­podległości z Mieczami, Legią Honorową. Jego imię nosi hufiec ZHP w Poniecu. Zwią­zek małżeński zawarł 25 IV 1922, z Mariaż Cichowiczów. Małżeństwo miało 2 synów: Romana (ur. 1928) i Tomasza (ur. 1930).

Polak B., Śliwiński B., w: Wielkopolski Słownik Biogra­ficzny, Warszawa-Poznań 1981 s.754-5; Polak B., Do­wódcy Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, Kosza­lin 1989 s.116-8; Polak B., Ppłk. dr Bernard Śliwiński -dowódca frontu południowo-zachodniego (Grupy „Lesz­no") w powstaniu wielkopolskim 1919, w: Biografistyka powstania wielkopolskiego 1918-1919, Koszalin 1985 s.125-34; Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945, red. Polak B., t.II, cz.2, Koszalin 1993 s.214; Polak B., Woj­sko Wielkopolskie 1918-1920, Koszalin 1990, s.11, 72, 90, 110, 112. 136, 155, 228; Wojciechowski G., Poniec w II Rzeczypospolitej, w: Dzieje Ponieca, Poniec 2000 s.210-1; Jankowiak S., Polak B., Dowódca Grupy „Lesz­no", „PL": 1988z. IV s.2-4; Śliwiński E., Geneza i znacze­nie armii polskiej we Francji, „PL": 1999z.V-VI s.4-11.

Eugeniusz Śliwiński

 

ŚWIDERSKI Bronisław (1873-1941), le­karz, społecznik. Urodził się 25 XII w Jaro­cinie, w rodzinie nauczyciela Rocha i Pela­gii z Woźnickich. Miał brata Stanisława (ur. 1869), który był proboszczem w Świerczynie do 1921. Szkołę powszechną oraz gim­nazjum ukończył w Ostrowie Wielkopolskim. Maturę zdał w 1895, po czym podjął studia medyczne. Studiował medycynę na uniwersytetach w Berlinie, Strassburgu, Wrocławiu, Heidelbergu i Giesen. W stycz­niu 1900 uzyskał doktorat medycy­ny, a w marcu tego roku osiedlił się w Lesznie, gdzie pro­wadził praktykę le­karską. W Lesznie, wkrótce po osiedle­niu, rozwinął oży­wioną działalność społeczną niepod­ległościową.     W 1902 przekonał ów­czesne     władze miasta do zorgani­zowania miejskie­go ogrodu zoologicznego, który został usy­tuowany u zbiegu obecnych ulic Poniatowskiego i Berwińskiego. Przed l wojną świa­tową działał m.in. w Towarzystwie Przemy­słowym, będącym pierwszym stowarzysze­niem polskim w Lesznie. Pod koniec wojny brał czynny udział w przygotowaniach do przejęcia władzy w Lesznie z rąk niemiec­kich. W październiku 1918 wszedł w skład Tajnego Komitetu Narodowego, a następ­nie Rady Ludowej, ukonstytuowanej w koń­cu listopada 1918. 6 l 1919 został areszto­wany i wraz z innymi działaczami Rady in­ternowany w Żaganiu. Po uwolnieniu, 5 VIII 1919, wrócił do Leszna i brał udział w pra­cach tajnego komitetu przygotowującego, zgodnie z postanowieniami traktatu wersal­skiego przyłączenie Leszna do państwa pol­skiego. Z jego inicjatywy i przy poparciu fi­nansowym powstało w 1932 czasopismo re­gionalne „Ziemia Leszczyńska". Najbardziej aktywny okres jego działalności przypadł na lata międzywojenne   Był pierwszym leka­rzem powiatowym i naczelnym lekarzem Ubezpieczalni Społecznej. Przez 39 lat peł­nił funkcję naczelnego lekarza szpitala SS Elżbietanek pod wezwaniem św. Józefa w Lesznie, przez lat 10 był prezesem PCK. W 1936 zorganizował własnym sumptem świetlicę dla bezrobotnych. W latach 1920-1 wybudował nad Jeziorem Łoniewskim ośrodek leczniczy „Stanisławówka". Przez 35 lat był członkiem Towarzystwa Przyja­ciół Nauk w Poznaniu. Piastował funkcję członka Rady Miejskiej w Lesznie. W 1905, nakładem księgarni w Gnieźnie, ukazała się jego publikacja Niemowlę i jego choroby. Napisał też, zawierający wiele cennych in­formacji z dziejów Leszna, Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej (Leszno 1928) oraz publikację Dr Jan Jonston. Wybitny uczony dawnego Leszna (Leszno 1935). Na łamach „Ziemi Leszczyńskiej" opublikował wiele prac dotyczących przeszłości Lesz­na i okolicy. W 1936 otrzymał Złoty Krzyż Zasługi. Zmarł 1 l 1941 w Lesznie, pocho­wany został 4 l na cmentarzu przy ul. Est-kowskiego, później ekshumowany i prze­niesiony na cmentarz przy ul, Kąkolewskiej. Związek małżeński z Julią z Kowalików za­warł 25 VI 1901, w Gąsawie (pow. Żnin). Z tego związku narodziły się dzieci: Bronisław (ur. 1902), inż. rolnik, Irena (ur. 1904), Wło­dzimierz (ur. 1907), inż   rolnik  Janina (ur 1909).

Wedzki A., Świderski Bronisław, w: Wielkopolski Słow­nik Biograficzny, Warszawa-Poznań 1981 s.756-7; Ję-draś S., Dr Bronisław Świderski - lekarz i społecznik, „Panorama Leszczyńska": 1983 nr 25 s.7; Jędraś S., Proboszcz Świerczyński ks. Stanisław Świderski, „Pa­norama Leszczyńska": 1990 nr 35 s. 9 ; Lepka E., Wspo­mnienie o dr. B. Świderskim: „Nasze Jutro", 1999 nr 5; -Księga Małżeństw parafii św. Mikołaja w Gąsawie, 1901; - Fot. za „Ziemia Leszczyńska" 1938 z.1 s.5.

Zbigniew Gryczka

 

TASCH Antoni Józef (1845-1920), kanonik, proboszcz i dziekan parafii św. Mikołaja w Lesznie. Urodził się 4 VII w Strzyżewicach k. Leszna. W księgach chrztów par. św. Mikołaja w Lesz­nie figuruje pod dniem 7 VII 1845/ 44, s.' 59.Był sy­nem Augusta i Elżbiety z Andersów, prowadzą­cych gospodar­stwo rolne. Wy­kształcenie pod­stawowe i średnie pobierał w Strzyżewicach i Lesz­nie. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1871 w Poznaniu. W 1870 uzyskał licencjat z teo­logii. W czasie zaboru pruskiego był posłem na sejm Rzeszy Niemieckiej. Liczne znajo­mości umożliwiły mu zdobywanie funduszy na renowację i rozbudowę kościoła para­fialnego św. Mikołaja w Lesznie, gdzie w la­tach 1887-920, pełnił funkcję proboszcza. W 1896 dokonał renowacji i umieszczenia tablic na nagrobkach bp. B. i R. Leszczyń­skich, pochodzących z 1695. W 1901, z wła­snych funduszy, przeprowadził rozbudowę probostwa. W 1902 przystąpił do budowy Domu Katolickiego w Lesznie przy ul. Ko­ścielnej 16. Jego zasługą była elektryfika­cja i nowe organy. Na jego zlecenie, w la­tach 1905-8, rozbudował prezbiterium ko­ścioła św. Mikołaja podjął się arch. Guldenphennig z Padeborn. T.b. był członkiem i działaczem katolickiej partii „Centrum" oraz redaktorem czasopisma „Germania". Za­chęcał siostry zakonne do budowy szpita­la. Pomagał im materialnie. Był otwarty na działanie społeczne, wielu innowierców ota­czał opieką i wspomagał. Będąc narodo­wości niemieckiej, mówił i pisał po polsku i po niemiecku. Specjalną pochwałę otrzymał od ks. bpa Edwarda Likowskiego za pracę O prymacie biskupów rzymskich pierwszych wieków chrześcijaństwa. Abp F. Stablewski przekazał kapitule Metropolital­nej w Poznaniu 31 VII 1905 akta rzymskie Ojca Świętego Piusa X, dotyczące nomi­nacji księdza prób. T. na kanonika honoro­wego przy Archikatedrze Poznańskiej. No­minacja odbyła się 29 III 1906 w Katedrze Poznańskiej. T. miał zamiar przystąpić do podwyższenia wież kościoła św. Mikołaja ale postępująca choroba uniemożliwiła mu realizację planów. Zmarł 19 II 1920 w Lesz­nie, pochowany został w podziemiach fary leszczyńskiej, w części wybudowanej jego staraniem, po stronie północnej. W pobliżu trumny umieszczono dużych rozmiarów ka­mień, na którym wykuto dane dotyczące zmarłego. Z okazji zbliżającej się 110 rocz­nicy objęcia parafii ufundowano i poświę­cono 19 III 1990 mosiężną tablicę pamiąt­kową na południowej ścianie kościoła, w pobliżu bocznego wejścia, projektu artysty rzeźbiarza Ireneusza Daczki.

Dzieje parafii św. Mikołaja w Lesznie, red. ks. Kaczma-rekK., Leszno 1995 s.159-61; Tablica na farze leszczyń­skiej /Z.Gr./: „Panorama Leszczyńska" 1996 nr 22 s.9; - Akta Konsystorza Jeneralnego Arcybiskupiego Poznańskiego, Personalia KA 1183.

Konrad  Kaczmarek