Autor

Andrzej Wulke

Tytuł

Miejska Komunalna Kasa Oszczędności w Lesznie (1847-1950)

Źródło

Przyjaciel Ludu 1-2/2000

Uwagi

 

 

Wstęp

 

Życie gospodarcze miasta Leszna i okolicy w XVIII w., a w szczególności stosunki pieniężno-wymienne, kreowały różnorodne formy kre­dytu. Znacząco rozwinięty był kredyt kupiecki. Transakcje handlowe dokonywały się zasadniczo przy wykorzystaniu kredytu, którego kupcy udziela­li sobie na podstawie skryptów dłużnych.

W rejonie leszczyńskim, który obejmował mia­sto oraz pobliskie wsie Gronowo, Strzyżewice i Zaborowo, wielką rolę odgrywało finansowanie przez kupców i bogatych rzemieślników wytwórczości przemysłowej, co doprowadziło już w połowie XVIII w. do powstania systemu nakładczego. Przykładem była produkcja sukiennicza w Lesznie i Zaborowie, gdzie od kapitału handlowego uzależniona była licz­na rzesza drobnych rzemieślników - wytwórców sukna.

Na oddzielną uwagę zasługuje organizacja kre­dytu żydowskiego, który funkcjonował w XVII i w l połowie XVIII w., kiedy to rozwój gospodarczy Lesz­na osiągnął moment szczytowy.

Wielkie znaczenie dla rozwoju rynku towarowo-pieniężnego miało założenie kilku następnych instytucji kredytowo-oszczędnościowych. Najwcze­śniej, bo w 1847 r. założono w Lesznie Miejską Ko­munalną Kasę Oszczędności. Na terenie byłego za­boru pruskiego, rozwój komunalnych kas był ściśle związany z systemem kas oszczędnościowych w Niemczech. Kasy były powołane przede wszystkim dla ludności mniej zamożnej, ażeby umożliwić skła­danie najdrobniejszych oszczędności i uchronić ją od lichwy, zwłaszcza na wsi, a także aby integro­wać wysiłki na rzecz rozwoju gospodarczego spo­łeczeństwa.

Z czasem działalność kas nabrała cech ban­kowych przez zakładanie rachunków bieżących i po­średnictwo w obrotach pieniężnych sfer kupieckich i przemysłowych. Te dziedziny ówczesnego życia gospodarczego wykazywały wzrastającą aktywność i w rezultacie wpływały na pracę kas oszczędno­ściowych, zmuszając je do rozszerzenia zakresu działalności. W II połowie XIX w. kasy, mając już bogate doświadczenie, prowadziły racjonalną polity­kę finansową, uzasadniającą celowość ich istnienia.

Kasy oszczędności, jako instytucje o lokalnym zakresie działania, stykały się bezpośrednio z naj­szerszymi warstwami społecznymi i wpływały na rozwój życia gospodarczego w regionie. Opierając się na wzorach kas w innych krajach i doceniając ich korzystny wpływ na życie gospodarcze, stop­niowo dostosowywano je do potrzeb wszystkich oszczędzających i do wykonywania różnych opera­cji kredytowych czynnych, dzięki kapitałom złożo­nym w ich skarbcach w formie wkładów. Wzbudza­ło to zainteresowanie społeczeństwa komunalnymi kasami oszczędności, co w konsekwencji przyczy­niało się do powstawania coraz to nowych placó­wek.

W kształtowaniu gospodarki rynkowej we współczesnej Polsce szczególne znaczenie może mieć wznowienie banków komunalnych i ich placówek, najbardziej zbliżonych do lokalnej drobnej wytwórczości, rzemiosła i handlu. W tym celu warto przypomnieć tło historyczne i miejsce MKKO wśród innych instytucji kredytowych miasta Leszna. Przedstawiam też organizację i działalność MKKO w Lesznie od jej powstania do roku 1920, w okresie międzywojennym, podczas niemieckiej oku­pacji i po II wojnie światowej do dnia 1 stycznia 1950 r., tj. do postawienia jej w stan likwidacji. W zakoń­czeniu wymieniam warunki, jakie winny być speł­nione dla wznowienia działalności KKO w Lesznie.

W opracowaniu wykorzystałem dostępną literaturę przedmiotu oraz zbiór fragmentów zespołu KKO bę­dących w posiadaniu Archiwum Państwowego w Lesznie.

 

 

Miejsce MKKO wśród instytucji kredytowych Leszna i okolicy

 

W XVII i XVI 11 w. (do roku 1765) na terenie Lesz­na funkcjonowała organizacja kredytu żydowskie­go. Kahał, czyli miejscowy zarząd gminy żydowskiej, stworzył znakomicie prosperujący bank, który po­średniczył między potrzebującymi środków pienięż­nych, a posiadającymi ich w nadmiarze. Wśród lo­kujących kapitały najczęściej występują instytucje kościelne oraz szlachta, mająca zabezpieczenie ich zwrotu na całym majątku gminy żydowskiej. W 1765 r. zadłużenie gminy żydowskiej wobec szlachty i du­chowieństwa wzrosło do olbrzymiej kwoty 535.493 złp. Zgromadzonymi z tych źródeł pieniędzmi kredytowano rozwijający się handel i przemysł.

Synagoga w Lesznie, wraz z zarządzającym Kahałem, stała się dominującym ośrodkiem wśród wszystkich gmin żydowskich w Wielkopolsce. W roku 1751 zależnych od niej finansowo i pod wzglę­dem organizacyjno-religijnym było 36 gmin żydow­skich. Od lokowanych w Kahale pieniędzy płacono odsetki w wysokości 8-10% w stosunku rocznym. Dominujące stanowisko synagogi leszczyńskiej ustało dopiero za króla Stanisława Augusta. Na mocy ustawy sejmowej z 1764 r. rozwiązano syno­dy żydowskie w Lublinie i Jarosławiu; odtąd każda oddzielna gmina żydowska została zobowiązana do płacenia podatków. Była to uchwała o wielkiej do­niosłości, gdyż leszczyńska gmina żydowska mu­siała odłączyć swoje własne zobowiązania od ogól­nych zobowiązań wielkopolskiej prowincji żydow­skiej, co spowodowało zmniejszenie stanu wkładów i załamanie się akcji kredytowej leszczyńskiego banku żydowskiego.

W 1752 r. książę Aleksander Sułkowski, wła­ściciel miasta, zezwolił gminie luterańskiej Leszna na założenie tzw. banku pobożnych, który udzielał drobnych pożyczek ubogiemu mieszczaństwu wy­znania luterańskiego.

W Polsce instytucje pomocy kredytowej miały początkowo charakter dobroczynny. Dopiero z cza­sem nabrały one znamion społeczno-gospodarczych. Pierwszą instytucją kredytowo-oszczędnościową, jaką założono w roku 1847 w Lesznie, była Miejska Komunalna Kasa Oszczędności. Od roku 1861 działał w Lesznie niemiecki bank spółdziel­czy z o.o. - Lissaer Vereinsbank, który skupiał kapi­tał niemiecki oraz żydowski z miasta i powiatu. Był to bank zasobny i stanowił tanie źródło kredytu. Bank ten wykonywał wszystkie czynności, jakie w tym okresie należały do zakresu kompetencji banków spółdzielczych. W 1889 r. założono w Lesznie Ko­munalną Kasę Oszczędności Powiatu Leszczyń­skiego, która okazała się najbardziej żywotną insty­tucją bankową na terenie miasta Leszna.

Stosunkowo późno, w 1912 r., założono w Lesz­nie, w środowisku najbardziej zgermanizowanym, polski Bank Ludowy - Spółkę z n.o., zrzeszony w Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu. Głównym jego celem było działanie na rzecz utrzymania polskiego stanu posiadania nieruchomości, a także rozwoju gospodarczego polskiego społeczeństwa. Bank Ludowy w Lesznie, na skutek poniesionych wysokich strat pod wpływem kryzysu gospodarczego w latach 1930 i 1931, mu­siał ogłosić upadłość. Była ona dla niektórych udzia­łowców i depozytariuszy bardzo dotkliwa. W wielu miejscowościach leżących w rejonie Leszna banki ludowe powstały znacznie wcześniej: w Borku 1867 r., Kościanie 1868 r., Pogorzeli 1872 r, Krzywiniu 1873 r, Śmiglu 1893 r, Osiecznej 1895 r, Golejewie 1901 r., Dubinie 1902 r., Bukówcu Górnym 1904 r. i Brennie 1905 r. Później aniżeli w Lesznie powstały banki ludo­we w Bojanowie -1920 r. i Rydzynie -1924 r.

W okresie międzywojennym w Lesznie funk­cjonował szereg instytucji bankowych, w tym od­dział banku centralnego-emisyjnego, najpierw Pol­ska Krajowa Kasa Pożyczkowa Oddział w Lesznie (otwarty w dniu 1 lutego 1920 r. w gmachu byłego Banku Rzeszy, wybudowanym w latach 1904-5, odkupionym przez rząd polski), a od 28 kwietnia 1924 r. Bank Polski S.A. Oddział w Lesznie. Ten pierwszy został powołany przez Radę Regencyjną w 1917 r, a po uzyskaniu niepodległości Polski w dniu 11.11.1918 r. przekazany władzom polskim.

Po ustabilizowaniu stosunków gospodarczych i pieniężnych, przystąpiono do likwidacji P.K.K.P. i powołano Bank Polski S.A. w Warszawie, który w chwili założenia posiadał 53 dotychczasowe oddzia­ły oraz 121 zastępstw do inkasowania weksli. Od dnia 1 lipca 1924 r. marka polska przestała być prawnym środkiem płatniczym, a został nim złoty polski. Bank Polski nawiązywał do pierwotnej insty­tucji o tej samej nazwie, która powstała w roku 1828 z inicjatywy ks. Franciszka Ksawerego Lubeckiego-Druckiego, ministra skarbu Królestwa Polskie­go. W 1886 r. działalność Banku Polskiego przejął rosyjski Bank Państwa.

Na terenie miasta Leszna i powiatu działały w okresie międzywojennym następujące rodzaje in­stytucji kredytu krótkoterminowego:

a) handlowe (komercyjne):

-          Bank dla Handlu i Przemysłu S.A. w Warsza­wie, Oddział w Lesznie,

-          Bank Kredytowy w Warszawie, Oddział w Lesz­nie,

-          Polski Bank Handlowy Tow. Akc. w Poznaniu, Oddział w Lesznie,

b) kasy oszczędnościowe:

-          państwowe: Pocztowa Kasa Oszczędności, Wpłatnia przy Urzędzie Pocztowym w Lesznie,

-          komunalne: Komunalna Kasa Oszczędności Miasta Leszna (1.04.1847-1.01.1950), Komunalna Kasa Oszczędności Powiatu Leszczyń­skiego (2.09.1889-1.01.1950),

c) spółdzielnie kredytowe:

-          Lissaer Vereinsbank Spółdzielnia z o.o. w Lesz­nie (1861-1939),

-          Bank Ludowy Sp. z n.o. w Lesznie (1912-1931),

-          Bank Ludowy w Kościanie Sp. Kr. z n.o. Oddział w Lesznie (1911-..),

-          Bank Ludowy w Osiecznej (1895-1939),

-          Bank Ludowy w Bukówcu Górnym (1904-1939),

-          Bank Ludowy w Brennie (1905-1939),

-          Bank Ludowy w Rydzynie (1924-1939),

d) domy bankowe:

-          Dom Bankowy Arnold Szmant w Lesznie.

 

Banki kredytu długoterminowego na terenie Leszna reprezentowały: Poznański Bank Ziemstwa Oddział w Lesznie i Landesbank Tow. Akc. w Lesz­nie (1920-1945).

W Lesznie występował przerost instytucji kre­dytowych i na skutek tego żadna z nich nie mogła należycie rozwinąć swej działalności. Konkurencja między bankami doprowadziła do tego, że banki o słabszych podstawach finansowych utrzymać się nie mogły i nastąpić musiała ich całkowita likwida­cja albo daleko posunięte ograniczenie działalno­ści. Z tego licznego zespołu banków, w 1939 r. zostało zaledwie 7, z których 5 przejawiało żywszą działalność: w Lesznie - MKKO, Lisaer Vereinsbank, KKO Powiatu Leszczyńskiego, a w powiecie leszczyńskim Banki Lu­dowe Brenna i Bukówca Górnego.

 

Rola i zakres MKKO w Lesznie

 

Miejska Komunalna Kasa Oszczędności w Lesznie należała do banków kredytu krótkotermi­nowego i działała na lokalnym rynku kapitałów ob­rotowych, głównie w zakresie systematycznych oszczędności pieniężnych ludności. Kasa ta, ze względu na duże znaczenie gospodarcze i społeczno-wychowawcze zorganizowanego ruchu oszczęd­nościowego, była założona i nadzorowana przez sa­morząd terytorialny. Kasa była instytucją dobra pu­blicznego i stąd miała formę prawną publicznej in­stytucji bankowej.

Działalność MKKO w Lesznie określał statut. Ogólną zasadą było ograniczenie jej działalności do tych czynności bankowych, które nie narażają na poważniejsze ryzyko strat. Było to uzasadnione ni­skim stanem kapitałów własnych i oparciem się Kasy na wkładach oszczędnościowych, które po­chodziły głównie od ludności mało i średniozamoż­nej. Wkładami tymi bank powinien gospodarować przezornie i pokrywać nimi kredyty dobrze zabez­pieczone pod względem prawnym i ekonomicznym. Odstępstwo od tych zasad podważałoby zaufanie i hamowało dalszy rozwój Kasy.

MKKO w Lesznie wykonywała następujące ty­powe czynności bankowe, ujęte w grupy operacji bankowych:

I. Operacje kredytowe bierne, polegające na gro­madzeniu kapitałów:

1.      przyjmowanie wkładów na rachunki: czekowe, oszczędnościowe, lokacyjne (wkłady termino­we) i loro,

2.      redyskont weksli handlowych,

3.      korzystanie z kredytu refinansowego pod za­staw papierów wartościowych.

II. Operacje kredytowe czynne, polegające na udzie­laniu kredytu:

1.      kredyt dyskontowy,

2.      kredyt na rachunkach bieżących,

3.      kredyt lombardowy, czyli terminowe pożyczki pod zastaw.

III. Operacje bankowe obojętne, polegające na świadczeniu usług bankowych własnych i komisowych:

1.      przekazy i akredytywy,

2.      inkaso weksli i innych dokumentów płatniczych,

3.      komisowy zakup i sprzedaż papierów wartościo­wych,

4.      przechowywanie papierów wartościowych i in­nych walorów.

Krótkoterminowy charakter wkładów obligował banki do utrzymywania wyjątkowo dużej płynności finansowej i odpowiednich rezerw kasowych. Nad­wyżka wkładów była lokowana w Komunalnym Ban­ku Kredytowym w Poznaniu, spełniającym funkcję centrali finansowej komunalnych kas.

Fundusze własne komunalnej kasy oszczęd­ności obejmowały kapitał zakładowy oraz fundusze rezerwowe: amortyzacyjny, zasobowy, wyrównaw­czy i gwarancyjny. Kapitał zakładowy komunalnej kasy tworzony by) ze środków przyznanych przez organ założycielski. Był on niewielki i umożliwiał tyl­ko rozpoczęcie wykonywania czynności bankowych.

Fundusz amortyzacyjny zasilany był z odpisów amortyzacyjnych ze zużycia nieruchomości i rucho­mości (odpisy były kosztowe). Z zysku rocznego odpisywano co najmniej 10% na fundusz zasobo­wy, 5% na fundusz wyrównawczy i 5% na fundusz gwarancyjny. Fundusz zasobowy służył na pokry­cie strat bilansowych banku. Natomiast fundusz wy­równawczy służył na pokrycie ewentualnych strat kursowych. Fundusz gwarancyjny przeznaczony był na zapewnienie ciągłej i terminowej wypłaty wkła­dów. Odpisów na ten fundusz dokonywało się do­póki jego wysokość nie osiągnęła 2% łącznego sta­nu wkładów. Środki funduszu gwarancyjnego były gromadzone na wyodrębnionym rachunku w Komu­nalnym Banku Kredytowym.

Z charakteru Kasy wynika, że służyła ona wszystkim warstwom społecznym. Obok kupca, przemysłowca, rzemieślnika mieli tu swe konta ban­kowe: rolnicy, urzędnicy, przedstawiciele wolnych zawodów, robotnicy, służba domowa, spółdzielnie, organizacje społeczne, młodzież szkolna, instytu­cje państwowe, samorządowe i prawno-publiczne. Kredyty z Miejskiej Komunalnej Kasy Oszczędno­ści w Lesznie przyczyniły się do podtrzymania i roz­woju szeregu przedsiębiorstw miejskich i do reali­zacji komunalnych zadań inwestycyjnych. Instytu­cja ta, stykając się bezpośrednio z szerokimi war­stwami, wpływała na rozwój lokalnego życia gospo­darczego, poprzez udzielanie im taniego i dogod­nego kredytu, opartego na lokalnych wkładach pie­niężnych i na uspołecznianiu w różnych formach dodatkowego zysku, osiąganego w warunkach go­spodarki rynkowej. A zatem, samopomoc finanso­wa wzbudzała materialne zainteresowanie racjonal­ną gospodarką i samodzielnym rozwojem banku, a także przyczyniała się do obniżki jednostkowych kosztów własnych oraz rynkowych cen dóbr i usług.

 

Organizacja MKKO m. Leszna

 

Miejska Komunalna Kasa Oszczędności w Lesznie rozpoczęła działalność 1 kwietnia 1847 r. na podstawie statutu uchwalonego przez Magistrat oraz Radę Miejską w Lesznie w dniu 14 sierpnia 1846 r. Statut ten został zatwierdzony 23 grudnia 1846 r. przez ówczesne władze wojewódzkie."

Organizacja kasy w zaborze pruskim opierała się na regulaminie wzorcowym z 1838 r., który z pewnymi zmianami przetrwał do roku 1928. We­dług tego regulaminu kasy oszczędności (powiato­we i miejskie) były instytucjami bez osobowości prawnej, ależ przywilejem pupilarnej pewności. Za wszelkie ich zobowiązania odpowiadały samorzą­dy terytorialne, gwarantujące całym swoim mająt­kiem oraz wpływami podatkowymi.

Siedziba Kasy mieściła się w Ratuszu (pokój nr 1), a zasięg terytorialny obejmował obszar mia­sta Leszna i okolicy. Administrację Kasy sprawo­wało Kolegium Magistratu, wybrane przez Radę Miejską. Kolegium składało się z 5 członków wy­branych na okres 3 lat. Spośród swego grona Kole­gium wybierało przewodniczącego. Rewizje Kasy przeprowadzano w ostatnim dniu każdego kwarta­łu przez rewidenta Magistratu, w obecności Kole­gium Kasy. Początkowo Kasa przyjmowała wkłady od 15 sgr do 100 talarów, bez zastrzeżeń, nato­miast wpłaty od 100 do 500 talarów, przyjmowano z zastrzeżeniem. Polegało ono na tym, iż każdy wkładca wyrażał zgodę na zakup przez Kasę papierów wartościowych, które przechodziły na własność klienta, odpowiadającego tym samym za ewentual­ne straty na kursie tychże papierów.

Statutem z roku 1846, który uległ nieznacznym zmianom, Kasa posługiwała się do dnia 17 stycz­nia 1920 r., tj. do chwili zajęcia Leszna przez Woj­sko Polskie, na mocy traktatu wersalskiego z dnia 28.06.1919 r. Był on w użyciu do roku 1928 włącz­nie, wprowadzając dnia 6.10.1926 r. zmiany odno­śnie obrotu wekslowego i inkasa czeków (§ 28 a).

W oparciu o rozporządzenie Prezydenta Rze­czypospolitej z dnia 13.04.1927 r., na posiedze­niu Magistratu i Rady Miejskiej w dniu 23.11.1928 r. uchwalono nowy statut dla MKKO w Lesznie. Za­twierdzenie statutu przez Izbę Wojewódzką w Po­znaniu nastąpiło 16.01.1929 r. (L.dz. 10096-28). Od roku 1929 Kasa rozpoczęła działalność opartą na statucie polskim, dostosowanym do wymogów życia gospodarczego rejonu leszczyńskiego. Uchwałą Magistratu z dnia 4.02.1929 r. nowy statut podano do publicznej wiadomości w prasie lokalnej.

W międzyczasie, w 1927 r., Kasa nabyła ko­rzystnie na publicznym przetargu nieruchomość położoną w Lesznie przy Rynku nr 2 (po A. Górczyńskim), gdzie po zaadaptowaniu rozpoczęła urzędowanie od 15 czerwca 1928 r.

14.05.1938 r. dostosowano statut MKKO w Lesznie do rozporządzenia Prezydenta Rzeczypo­spolitej z dnia 24.10.1934 r. Statut ten zawierał pewne zmiany natury rzeczowej i formalnej. Doty­czyły one zasadniczo organów Kasy, tj. Rady i Za­rządu, który przyjął nazwę Dyrekcji. Przewodniczą­cym Rady Kasy był z reguły każdorazowy przewod­niczący organu założycielskiego, a więc burmistrz. Dyrektora zarządzającego powoływała Rada Kasy na podstawie opinii Związku Komunalnych Kas Oszczędności, przy czym musiał on być zatwier­dzony przez Ministra Skarbu. Według tego rozpo­rządzenia zagwarantowano prawie w całości udział czynnika społecznego w Radzie.

Następstwem nowego statutu był podział czyn­ności bankowych na takie, które może Kasa wyko­nywać bez żadnych ograniczeń (wchodzące w za­kres normalnych operacji bankowych) oraz na ta­kie, na które potrzeba oddzielnego zezwolenia Mi­nistra Skarbu. Ważny okazał się przepis ustana­wiający, że wkłady oszczędnościowe w wysokości 2500 zł wolne są od wszelkich zajęć. Przywilej ten wpływał zachęcająco na gromadzenie i lokowanie wkładów, tym bardziej, że rozszerzony został prze­pis dotyczący oddawania książeczek oszczędno­ściowych, jako wadia lub kaucje, traktowane odtąd na równi z kaucjami składanymi w gotówce. Pew­nym usprawnieniem był również przepis zezwala­jący Kasie ściąganie, w trybie administracyjnym, własnych wierzytelności do wysokości 1000 zł. Nowością była także odpowiedzialność karna i cy­wilna zarządu Kasy oraz likwidatorów i pracowni­ków, którzy byli odpowiedzialni za szkody wyrządzo­ne przez działalność sprzeczną z prawem i posta­nowieniami statutu. Wszystkie te przepisy dawały MKKO w Lesznie podstawy rozwoju, a zarazem nadały szereg przywilejów oraz uprawnień wkładcom, jak i Kasie oraz przyczyniły się do unormowa­nia rynku kapitałowego na własnym terenie. Zasa­dy, na których organizacja Kasy była oparta, zjed­nały sobie ludność Leszna i okolicy, a osiągnięte wyniki były dowodem zaufania, jakim społeczeństwo obdarzało lokalną Kasę.

 

Działalność MKKO m. Leszna

 

Działalność Kasy od chwili jej założenia do roku 1920, kiedy Leszno w wyniku traktatu wersalskiego zostało przejęte przez władze polskie, nie została przerwana. W roku 1918 wkłady w niej wynosiły 10 mln mk, a fundusz rezerwowy 400 tyś. mk. Po ob­jęciu miasta przez władze polskie wszelkie rachun­ki były prowadzone w dalszym ciągu i to w markach niemieckich i polskich.

W maju 1924 r. wprowadzono złoty polski jako środek płatniczy na obszarze Rzeczypospolitej. Wówczas Kasa, w miarę posiadanego kapitału, przystąpiła do waloryzacji aktywów i pasywów. Zwaloryzowano wkłady złożone w markach niemiec­kich i polskich. Ostatecznej waloryzacji wkładów Ko­munalna Kasa Oszczędności m. Leszna dokonała w roku 1927, prowadząc od tego okresu tylko konta w złotych. Waloryzacji podlegały wkłady wszystkich wkładców, bez względu na to, do jakiej narodowo­ści ich właściciel należał. Znaczna część wkład­ców znajdowała się poza granicami Polski, jednak­że mieli możność dysponowania swymi wkładami za pomocą Izb Rozrachunkowych.

W związku z światowym załamaniem gospo­darczym w latach 1932-1936 MKKO w Lesznie, podobnie jak cały szereg kas, przechodziła długo­trwały kryzys. Poważnie osłabiły Kasę przepisy oddłużeniowe, inicjowane przez rząd od drugiej poło­wy 1932 r. Akcja oddłużeniowa stosowana wobec rolników i ziemian, siłą rzeczy musiała zaintereso­wać wszystkie komunalne kasy oszczędności, w których rolnicy stanowili znaczny odsetek pożycz­kobiorców. Począwszy od 1933 r., Kasa miała do czynienia z należnościami z tytułu wkładów konwersyjnych za pośrednictwem Banku Akceptacyjnego S.A., którego celem było obniżenie kosztów obsłu­gi i odroczenie terminów spłat krótkoterminowych zobowiązań, wynikających z kredytu zorganizowa­nego. W konsekwencji odnotowano duży wzrost układów konwersyjnych i stanu kredytów skonwertowanych, przy jednoczesnym spadku stanu na po­zostałych rachunkach kredytowych.

Przed kryzysem, tj. w roku 1930, Miejska Kasa Oszczędności w Lesznie należała do kas średnich na terenie województwa poznańskiego i pomorskiego. Na dzień 31.12.1930 r. Kasa odnotowała w urządzeniach księgowych:

-          sumę bilansową w kwocie                  4 227 745,41 zł

-          kwotę wkładów                                   2 826 119,36 zł

-          fundusz zasobowy                                  115 149,29 zł

-          kapitał zakładowy                                    10 000,00  zł.

Ogłoszenie przepisów wykonawczych do usta­wy o Komunalnych Kasach Oszczędności oraz Statutu wzorcowego dla wyżej wymienionych kas, wprowadziło Miejską Komunalną Kasę Oszczęd­ności w Lesznie w nową fazę działalności. Nowe przepisy prawne pozwoliły Kasie skonsolidować i wzmocnić się organizacyjnie oraz finansowo. Or­gan założycielski, Zarząd Miejski w Lesznie, zobo­wiązany został do zapewnienia Kasie odpowiednich warunków egzystencji, przez wyposażenie jej w kapitał zakładowy do kwoty 50 000 zł. Rada Miej­ska w Lesznie, na posiedzeniu w dniu 1.07.1937 r., uchwaliła uzupełnienie kapitału zakładowego Kasy do końca 1938 r. do wysokości ustawowej, tj. do kwoty 50 000 zł. Zarząd Miejski w Lesznie wyko­nał powyższą uchwałę już w październiku 1937 r. W roku 1938 Kasa przezwyciężyła wszelkie trud­ności, uzyskując równowagę bilansową, a rok ten zamknięto drobną nadwyżką. W bilansie Kasy po­zostały już tylko realne aktywa, których ewentualna rewindykacja w drodze przymusowej nie przynio­słaby Kasie strat. Rok 1939, zwłaszcza pierwsza połowa, pozwalała prognozować Kasie pomyślny rozwój, to też zostałby on niewątpliwie zamknięty ze znaczną nadwyżką. W zrealizowaniu tych planów przeszkodziły działania wojenne rozpoczęte przez Niemcy 1.09.1939 r.

Leszno znajdowało się pod okupacją niemiec­ką od 1.09.1939 r. do 22.01.1945 r. Okupant po zajęciu miasta przystąpił do niezwłocznego likwi­dowania polskich instytucji bankowych. Już 18.10. 1939 r. przystąpiono do likwidacji Miejskiej Komu­nalnej Kasy Oszczędności w Lesznie. Likwidato­rem Kasy był kierownik niemieckiej kasy oszczęd­ności, zwany powszechnie Komissarischer Verwalter. Urządzenia biurowe Kasy władze okupacyjne, bez jakiejkolwiek zapłaty, rozdzieliły między partie i stowarzyszenia polityczne. Działalność władz oku­pacyjnych ograniczała się jedynie do ściągania na­leżności Kasy oraz wypłacania wkładów wyłącznie obywatelom Rzeszy. Nieruchomość Kasy, położo­na w Rynku nr 2 w Lesznie, została przez okupanta sprzedana, tak że w dniu 31.01.1945 r. MKKO w Lesznie nie posiadała żadnego lokalu, gdyż lokal z roku 1939 był doszczętnie zdewastowany.

Komunalna Kasa Oszczędności Miasta Lesz­na podjęła działalność, przerwaną w roku 1939 wy­buchem II wojny światowej, 5.02.1945 r.. Na pod­stawie uchwały Zarządu Miejskiego w Lesznie z dnia 5.02.1945 r., Kasa zajęła lokal i urządzenia po nie­mieckim Volksbanku, jednakże lokal ten po sześcio­miesięcznym użytkowaniu, decyzją Centrali NBP, przyznany został Bankowi Spółdzielczemu "Spo­łem". Decyzja ta zahamowała do pewnego stopnia działalność Kasy, gdyż była ona zmuszona poświę­cić czas na zorganizowanie nowego lokalu kaso­wego, co w warunkach 1945 r. (brak surowca) nie było rzeczą łatwą. 28.08.1945 r. Kasa przeniosła swoje biura mieszczące się przy ulicy Słowiańskiej nr 33, do własnego gmachu przy Rynku nr 2.

Głównymi kredytobiorcami w pierwszych miesiącach działalności były Zarząd Miejski w Lesznie i Miejskie Zakłady Siły, Światła i Wody. Operacje kredytowe czynne w roku 1945 prowadzono wyłącz­nie z posiadanych kapitałów własnych na rachun­kach bieżących płatnych a vista, które nie starczały na całkowite zaspokojenie potrzeb. W tym roku zdo­bywanie wkładów nie było łatwe, gdyż życie gospo­darcze w regionie leszczyńskim znajdowało się w stadium organizacji, a kapitały posiadane przez kup­ców, przemysłowców, rzemieślników i osoby pry­watne spożytkowane były w pierwszym rzędzie na naprawę szkód wojennych w nieruchomościach i ruchomościach. Kasa, prowadząc działalność w latach 1945-46, ukierunkowana była na przyzwy­czajanie klientów do załatwiania wszelkich transakcji rozliczeniowych za jej pośrednictwem. Dekret z dnia 3.02.1947 r. o obowiązku uczestniczenia w obrocie bezgotówkowym, obowiązujący od 19.02. 1947 r., pozwolił Kasie pozyskać szereg mniej­szych przedsiębiorstw oraz zakładów rzemieślni­czych, które na rachunkach bieżących gromadziły środki pieniężne, zasilające bankowe zasoby kre­dytowe i tą drogą włączały je do obrotu gospodar­czego.

Uzyskana w roku 1947 nadwyżka uznana zo­stała za zadowalającą. Rok 1948 przyniósł Kasie podstawy realnej i pewnej gospodarki finansowej.

Na podstawie dekretu z dnia 25.10.1948 r. o reformie bankowej oraz rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 27.12.1949 r. w sprawie likwidacji niektórych kas oszczędności, Komunalna Kasa Oszczędności Miasta Leszna z dniem 1.01.1950 r. została postawiona w stan likwidacji. Zgodnie z poleceniem Ministra Skarbu z dnia 15.04.1949 r., KKO m. Leszna zdała 30.04.1949 r. niektóre akty­wa i pasywa Państwowemu Bankowi Rolnemu. Akcję likwidacyjną prowadził Bank Gospodarstwa Krajowego, który przejął bilanse po komunalnych kasach oszczędności.

 

Uwagi końcowe

 

Kształtowanie się gospodarki rynkowej we współczesnej Polsce i zwiększenie się roli rynku pieniężnego i kapitałowego, przywrócenie otwarte­go układu organizacyjnego systemu bankowego, ra­cjonalizacja gospodarki lokalnymi zasobami kredy­towymi oraz swobodny wybór banku przez jednost­ki gospodarcze, stwarza potrzebę zorganizowania różnych typów lokalnych banków, w tym komunal­nych i ich placówek, najbardziej zbliżonych do lo­kalnej drobnej wytwórczości, rzemiosła, rolnictwa i handlu.

Banki komunalne udzielałyby samorządom te­rytorialnym i ich jednostkom gospodarczym długo­terminowego kredytu hipotecznego, a komunalne kasy oszczędności lokowałyby swoje nadwyżki fi­nansowe w obligacjach i listach zastawnych banku hipotecznego. Instytucje te, stykając się bezpośred­nio z regionem, wpływałyby również na rozwój lo­kalnego życia gospodarczego, poprzez udzielanie im taniego i dogodnego kredytu, opartego na lokal­nych wkładach pieniężnych i na uspołecznianiu w różnych formach dodatkowego zysku, osiąganego w warunkach gospodarki rynkowej. A zatem samo­pomoc finansowa wzbudzałaby materialne zainte­resowanie racjonalną gospodarką i samodzielnym rozwojem banku, a także przyczyniała się do obniż­ki jednostkowych kosztów własnych oraz rynkowych cen dóbr i usług. Korzystanie z usług komunalnej kasy oszczędności nie powinno być uwarunkowa­ne, jak było w bankach spółdzielczych, członko­stwem.

Komunalny bank hipoteczny zwykle sprawuje funkcję centrali bankowej wobec komunalnych kas oszczędności, posiadających jego akcje oraz rolę banku kredytu długoterminowego dla sektora komu­nalnego. Funkcja centrali bankowej komunalnych kas oszczędności polega na regulowaniu ich spraw­ności finansowej, wyrażającej się w odpowiednim dostosowaniu płynności składników majątkowych do charakteru ekonomicznego i stopnia wymagal­ności zobowiązań banku, a także na przyspiesza­niu obrotu zasobami pieniężnymi. Rola banku sek­tora komunalnego polega na udzielaniu długoter­minowego kredytu emisyjnego organom władzy samorządu terytorialnego oraz ich zakładom i przed­siębiorstwom. Komunalne kasy oszczędności spełniają rolę terenowych placówek komunalnego ban­ku hipotecznego, gdyż ten zwykle nie posiada wła­snych placówek terenowych, a wykonywanie czyn­ności bankowych zleconych przez bank hipotecz­ny opiera się na zasadzie dobrowolności i ekono­micznej opłacalności.

Komunalne banki hipoteczne, z uwagi na ob­sługę sektora komunalnego, powinny mieć formę spółki akcyjnej o charakterze mieszanym, w której związki samorządu terytorialnego powinny mieć dominujący udział w kapitale akcyjnym i w statuto­wych organach władzy spółki. Rola rad samorzą­dowych, które zamierzają wspólnie utworzyć tere­nowy bank hipoteczny, polegałaby przede wszyst­kim na podjęciu w tej sprawie uchwały. W tej uchwa­le powinien być także ustalony skład komitetu zało­życielskiego komunalnego banku hipotecznego, obejmujący przedstawicieli zainteresowanych rad samorządowych, a jego przewodniczącym bur­mistrz miasta, na którego terenie zlokalizowana będzie siedziba banku. Rady samorządowe powin­ny decydować o:

-          formie prawnej banku hipotecznego,

-          zakresie jego czynności bankowych,

-          wielkości kwoty środków wydzielanych z budże­tów terenowych, z przeznaczeniem na pokrycie kosztów założycielskich i na zasilanie funduszu podstawowego,

-          przyjęciu odpowiedzialności za zobowiązania banku,

-          ewentualnej jego likwidacji.

Wyrażać także powinny swoje stanowisko w sprawie wniosku do Prezesa NBP i Ministra Finan­sów, dotyczącego zgody na utworzenie banku w formie spółki akcyjnej, treści projektu statutu i pro­pozycji jego zmian, oceny ogólnej sytuacji finanso­wej oraz zasadniczych kierunków polityki bankowo-kredytowej. Rady samorządowe powinny wreszcie sprawować ogólny nadzór nad zgodnością działal­ności banku hipotecznego z postanowieniami sta­tutu i prawa bankowego oraz nad kojarzeniem inte­resów banku i jego akcjonariuszy z interesami de­ponentów, kredytobiorców i jednostek gospodarki terenowej oraz z dobrem ogólnospołecznym.

Bezpośredni nadzór nad bankami komunalny­mi sprawowałby Związek Komunalnych Kas Oszczęd­ności, który reprezentowałby je na zewnątrz. Zwią­zek działałby na podstawie statutu, który określałby cel, zasięg terytorialny działania, strukturę władzy i zakres kompetencji, zasady działania walnego zgro­madzenia, rady i zarządu oraz zakres przeprowa­dzania rewizji i sposób powoływania rewidenta. W praktyce próby łączenia funkcji centrali finansowej z funkcjami patronacko-rewizyjnymi zawodziły z powodu braku organu dla tępienia nadużyć i roz­strzygania sporów w tym zakresie. Dlatego dążono do tego aby Związek i Komunalny Bank Hipoteczny były samodzielnymi i odrębnymi instytucjami. Do kompetencji Związku, wobec banków komunalnych, należałoby: szkolenie i instruktaż, koordynacja dzia­łalności i jej kontrola, dokonywanie rewizji i inspek­cji, badanie bilansów i sprawozdań oraz udział przedstawiciela Związku w posiedzeniach organów banków komunalnych. Każdy bank komunalny po­winien być rewidowany, przynajmniej raz na 2 lata, przez rewidenta wyznaczonego przez Związek dla banków w nim zrzeszonych. Związek winien przy­czyniać się do doskonalenia techniki i organizacji pracy bankowej, jak również popierać rozwój stosunków między bankami komunalnymi, a w szcze­gólności z zagranicznymi.

Istnieje potrzeba przystąpienia do prac progra­mowych i organizacyjnych w zakresie tworzenia banków komunalnych oraz terenowych placówek, jakimi mogą być komunalne kasy oszczędności. Szczególne znaczenie mogłoby mieć wznowienie działalności wymienionych banków, poprzez przy­wrócenie im majątku przejętego przez Skarb Pań­stwa 1.01.1950 r.

W Lesznie istnieje zapotrzebowanie na komu­nalną kasę oszczędności w celu stymulowania lo­kalnej inicjatywy gospodarczej i konkurencji ban­ków na tym rynku. Kredyty z KKO przyczyniłyby się do realizacji szeregu komunalnych zadań inwesty­cyjnych, a także wielu bieżących zadań samorzą­dowych. Drugim sposobem uzyskania środków na inwestycje komunalne, byłaby pożyczka przez wy­emitowanie obligacji miejskich. Na ustabilizowanych i właściwie zorganizowanych rynkach emisja i spłata obligacji jest tańsza niż koszt obsługi kredytu. Ak­tualnie istnieje możliwość przywrócenia własności nieruchomości komunalnej przy Rynku nr 2 w Lesz­nie, którą nabyto w roku 1927, ponieważ Powszech­na Kasa Oszczędności - Bank Państwowy - Od­dział w Lesznie w kwietniu 1993 r. otwarł swoje podwoje w nowoczesnym i przestrzennym budynku w Lesznie, przy ulicy Sikorskiego nr 7A (w Rynku pozostała wyłącznie obsługa kasowa).

Bankom konkurencyjnym, niechętnym tworze­niu banków komunalnych, proponuje się stosowa­nie skutecznej polityki bankowej, wymagającej wczesnego rozpoznawania rynku i stosowania od­powiednich środków. Banki powinny w swojej prak­tyce posługiwać się środkami zmierzającymi do li­beralizowania obrotu i pobudzania konkurencji na rynku poprzez rozszerzanie oferowanych przez nie usług i unowocześnienia metod pracy, a współcze­śnie wykorzystywać umiejętnie możliwości technicz­ne. Banki powinny wpływać na zwyczaje klientów, np. poprzez zainteresowanie bankowymi rachun­kami czekowymi.

Można podjąć również udzielanie porad w spra­wach zakupów nieruchomości, traktowanych jako jedna z form długoterminowego lokowania majątku i utrwalania jego wartości. Należy pamiętać, że o poziomie odsetek i prowizji bankowych decyduje rynek, a nie przewidywana kalkulacja opłacalności.

Banki powinny kształtować odpowiedni stan rezerw płynnych w banku centralnym lub w papie­rach wartościowych oraz zachowywać właściwy stosunek funduszów własnych do obcych w celu utrzymania płynności finansowej. Należy również zachować proporcję między górną granicą kredytu, a wynikami gospodarczymi i zabezpieczeniem praw­nym kredytu. O sposobie zastosowania każdego z tych środków polityki bankowej decyduje tendencja na rynku, którą bank musi rozpoznać w odpowied­nim czasie.