Autor

Stanisław Jędraś

Tytuł

Ratusz w Lesznie

Źródło

Przyjaciel Ludu II(XIV) 1988

Uwagi

 

 

Leszczyński ratusz to wysokiej klasy obiekt architektoniczny. Stanowi on faktyczne centrum Leszna, jest ozdobą miasta i chlubą jego mieszkańców. Usytuowany został w środkowej części Rynku, jego wysmukła wieża widoczna jest daleko poza miastem. Podobnie jak w przeszłości, w ratuszu mają swoją siedzibę władze miejskie. Ratusz zbudowany jest z cegły i otynkowany, a w jego bliskości odbywały się najważniejsze w dziejach miasta wydarzenia.

Dzieje leszczyńskiego ratusza są urozmaicone, podobnie jak całego miasta. Ratusz palił się kilkakrotnie, był jednak zawsze odbudowywany i przebudowywany. Najdawniejszy ratusz zbudowano w okresie wyjątkowo pomyślnym dla Leszna, bo w pierwszej połowie XVII wieku. Jego budowniczy nie jest znany. W czerwcu 1637 roku założono kamień węgielny pod budowę, a już w październiku 1639 roku ukończona została ratuszowa wieża. Drewna na budowę dostarczył ówczesny właściciel Leszna - Bogusław Leszczyński. Jan Amos Komeński ten pierwszy budynek określił jako wspaniały i napisał, że po ratuszu poznańskim był to najpiękniejszy ratusz w Wielkopolsce. Zbudowanie go świadczyło niewątpliwie o zamożności mieszkańców Leszna.

W ostatnich dniach kwietnia 1656 roku Leszno strawił największy w jego dziejach pożar. Wszystkie monumentalne budowle miasta zostały nim dotknięte, Ratusz jednak już po czterech latach odbudowano, a odbudową kierował Marcin Woyda, co w pełni potwierdzają zachowane dokumenty. Zniszczenie ratusza nie było wówczas całkowite. Dolna jego część się zachowała. Marcin Woyda musiał jednak w całości odbudować wieże.

W roku 1707 kolejny pożar zniszczył miasto. Poprzez dziesiątki lat twierdzono, że ratusz po tym pożarze został odbudowany przez Pompeo Perrariego w latach 1707-1708. On też wówczas miał nadać mu tę formę, jaką zachował do chwili obecnej. Ewa Kręglewska--Foksowicz w „Sztuce Leszna" ten pogląd podważa. Opierając się między innymi na zachowanych widokach z XVIII - wiecznego Leszna podaje, że przedstawiają one ratusz jako „budynek nakryty wysokim polskim dachem z wystawką zwieńczoną szczycikiem". Uważa, że ta dość prowincjonalna barokowa budowla - z mansardowym dachem - nie mogła wyjść spod ręki takiego mistrza jakim był Pompeo Ferrari. Sądzi, że obecna forma została ratuszowi nadana w kilkadziesiąt lat późnej, w ostatnich latach Rzeczypospolitej, w dobie stanisławowskiej. Wiadomo, że barokowy ratusz z początków XVIII wieku został poważnie zniszczony w czasie pożaru w 1767 roku. Mieszczanie nie mieli wówczas funduszy na jego odbudowę i ratusz przez około 20 lat leżał w gruzach. Pomocy udzielił im jednak właściciel Leszna - August Sułkowski. On też prawdopodobnie zamówił projekt na leszczyński ratusz - jak się przypuszcza - u królewskiego architekta Dominika Merliniego. Należy tu dodać, że Merlini przebudowywał dla Sułkowskiego pałac w Warszawie, jak również salę balową w Rydzynie. Leszczyński ratusz ma szereg cech, które wskazują, że twórcą jego mógł być właśnie Merlini. Ewa Kręglewska - Foksowicz, na podstawie zachowanych rachunków sądzi też, że balustradę leszczyńskiego ratusza przez krótki czas wieńczyły cztery rzeźbione figury, co dla budowli Merliniego było typowe. Pożar, który wybuchł w 1790 roku, strawił z kolei dach oraz hełm wieży ratuszowej i wówczas też zniszczone zostały wymienione figury. Odbudowując zniszczenia, rzeźb tych już nie odtworzono.

          Leszczyński ratusz jest 3-kondygnacyjny, zbudowany na planie prostokąta - z kwadratową - lekko zryzalitowaną wieżą, usytuowaną pośrodku fasady. Bryła ratusza cechuje się słabym rozczłonkowaniem i ma wysoki cokół. Naroża budowli ujęte są parami kolumn z kapitelami korynckimi. Podobne kolumny ujmują wejście w elewacji zachodniej i spełniają jakby rolę zredukowanego portyku. Po przeciwnej stronie budowli - na osi - znajduje się arkadowy portal ujęty pilastrami i zwieńczony trójkątnym przyczółkiem. Całość bryły zwieńczona jest attyką z balustradą tralkową. Dłuższe zewnętrzne elewacje są siedmioosiowe, na piętrach rozczłonkowane lizenami w wielkim porządku; boczne natomiast są trzyosiowe o podziałach ramowych. Ratusz ma prostokątne okna. Te, które znajdują się na piętrach mają tynkowe opaski. Trzy kondygnacje wieży są czworo-boczne, ujęte na narożach korynckimi pilastrami i zwieńczone belkowaniem. Czwarta kondygnacja jest znacznie węższa i ośmioboczna. Stanowi ona podbudowę hełmu.

          Wnętrze ratusza jest dwutraktowe, z sienią na osi, częściowo przekształcone. W niektórych pomieszczeniach parteru są sklepienia kolebkowe z lunetami.

          Wyważone proporcje i elegancka sylwetka ratusza, jak również inne cechy każą zaliczyć go do obiektów klasycy stycznych, ale o reminiscencjach barokowych. Leszczyński ratusz należy do grupy najcenniejszych budowli architektonicznych w Wielkopolsce.

Na wschodniej, zewnętrznej ścianie ratusza, znajdują się liczne tablice i kartusze. Zawierają one cenne informacje o najważniejszych wydarzeniach w historii Grodu Leszczyńskich. Są to:

1)      kartusz zawierający herb Leszna, datę 1639 oraz litery ICL. Dotyczy więc on zbudowania pierwszego ratusza. Wymienione litery znaczą: Instruxit Civitas Lesnensis, czyli - zbudowali obywatele Leszna,

2)      płyta, na której znajdują się litery ISDBITW. Mają one najprawdopodobniej oznaczać: In Sanctam Dei Benedictionen Istam Turrim Woyda, czyli - ku świętej chwale błogosławionego Boga, budowlę tę postawił Woyda. Sprawa tego napisu budzi szereg wątpliwości. Przypuszcza się, że tablice te były - na ratuszu zbudowanym w 1639 roku - na jednej linii i obok siebie, ale litery „W" nie zawierały. Po odbudowie ratusza w 1660 roku i zbudowaniu nowej wieży przez Marcina Woydę, tablice te wmurowano niezależnie i wówczas dopiero dodano literę „W". W takim przypadku treść na tej tablicy należy rozumieć następująco: ku świętej chwale błogosławionego Boga wieżę zbudował Woyda. Nie należy, natomiast wiązać budowy pierwszego ratusza z Marcinem Woyda, gdyż nie było go jeszcze wtedy najprawdopodobniej w Lesznie, a ponadto byłby to w owym czasie bardzo młody jeszcze człowiek,

3)      płaskorzeźba z alegorią Justizii (personifikacja sprawiedliwości), znajdująca się ponad bramą wejściową. Przedstawia ona kobietę z mieczem w ręce prawej i wagą w lewej. Płaskorzeźba sugeruje, że ratusz powinien być miejscem prawa i sprawiedliwości. W dolnej jej części znajduje się późnorenesansowy maszkaron, a na prawo i lewo od niego dwa herby - miasta Leszna i Wieniawa. Płaskorzeźba ta, jak również dwa poprzednio wymienione elementy znajdowały się już na ścianie pierwszego ratusza,

4)      herb Wieniawa w obramowaniu małżowinowym oraz napisem poświęconym Bogusławowi Leszczyńskiemu, komesowi na Lesznie, wojewodzicowi bełzkiemu, podskarbiemu uświęconego królewskiego majestatu,

5)      kartusz z herbem Sulima Aleksandra Józefa Sułkowskiego i jego żony Anny Marii von Stein. Figurujący w nim rok 1738 oznacza datę nabycia Leszna przez Aleksandra Józefa Sułkowskiego, od króla Stanisława Leszczyńskiego.

Znajdujące się na ścianie ratusza tablice zawierają następujące informacje:

1)      o odnowieniu ratusza w roku 1924. Napis ma brzmienie: „Renovat Anno Domini 1924",

2)      o 400-leciu nadania praw miejskich. Tablica głosi: „1547-1947; ku upamiętnieniu czte-rechsetnej rocznicy nadania Lesznu praw miejskich. Obywatele miasta Leszna". Odsłonięcie tej tablicy nastąpiło 30 kwietnia 1947 roku, w czasie uroczystego posiedzenia Miejskiej Rady Narodowej,

3)      ku czci żołnierzy 55 Pułku Piechoty i 17 Pułku Ułanów, którzy w dniu 2 września 1939 roku przekroczyli granicę niemiecką i podeszli   pod   Wschowę,   podtrzymując chlubne tradycje  polskiego oręża. Tablicę tę ufundowało społeczeństwo Leszna, w 25 rocznicę wybuchu II wojny światowej,

4)      dla uczczenia rocznicy 300 lecia urodzin króla Polski i księcia Lotaryngii Stanisława Leszczyńskiego. Napis ma brzmienie: ,.Stanisław Leszczyński, król Polski 1677-1766, w 300 rocznicę urodzin, mieszkańcy Leszna". Napis ten znajduje się na tle podobizny króla. Tablicę odsłonięte w październiku 1977 roku, w czasie sesji naukowej poświęconej królowi. Brali w niej udział naukowcy z Francji, Szwecji, Węgier i Polski.

Bronisław Świderski podaje, że w czasie zamieszczania tablicy - „Rejovat Anno Domini 1924", wmontowano również drugą tablicę o treści: „Na pamiątkę oswobodzenia Leszna i wkroczenia wojsk polskich, dnia 17 stycznia 1920 roku". Tej ostatniej tablicy na ścianie ratusza nie ma. Czy usunę li ją Niemcy w okre­sie okupacji? Tablica o takiej treści, powinna jednak koniecznie znaleźć się na ścianie ratusza. Piękną okazję ku temu stwarza zbliżająca się 70 rocznica powrotu Leszna do Polski, po po­nad 120-letniej pruskiej niewoli.