Autor

Ewa Szymańska

Tytuł

Z dziejów Sokoła (I)

Źródło

Przyjaciel Ludu 5/6 1990

Uwagi

 

 

Od  roku 1800 zaczęły powstawać pierwsze towarzystwa gimnastycz­ne. Rosło zainteresowanie gimna­styką,  grami  sportowymi,  ćwiczeniami na przyrządach.

Powstały Towarzystwa Gimnastycz­ne: w Szwecji w 1800 r. z inicjatywy Linga, w Czechach w 1840 r. z inicja­tywy teoretyka gimnastyki dr. Miro­sława Tyrsza (zalążek Tow. Gimn. „Sokół"). Pierwszym prezesem i naczel­nikiem był Henryk Fugner (1822—1884).

I Zlot sokolstwa czeskiego odbył się w roku 1882. II Zlot, który miał się odbyć w 1887 r., zakazany został przez rząd austriacki. Następne Zloty wszechsokole odbywały się w Czechach w r. 1891, 1895, 1901, 1907, 1920, 1926 — w Pradze.

Pierwsze Tow. Gimn. w Niemczech powstało w 1889 r., a założycielem był L. Jahn (ćwiczenia na poręczach, drąż­ku i koniu).

We Francji założycielem Towarzy­stwa Gimnastycznego był Amoros. W Anglii przeważnie uprawiano gry sportowe, sport, ćwiczenia na przyrzą­dach (później). W Turcji rozpoczęto w tym okresie gimnastykę. W Jugosławii powstało pierwsze gniazdo Sokole w  1863 r. w Lublanie (nazwa: Chor­wacki „Sokół"). W r. 1911 odbył się Zlot Sokoli w Jugosławii pod Gorycami.

W Polsce w r. 1866 pierwsze Tow. Gimn. „Sokół" powstało we Lwowie, z inicjatywy młodzieży akademickiej. Było to wynikiem swobód autonomicz­nych jakie w drugiej połowie XIX w. otrzymała Galicja i inne kraje Monar­chii Austro-Węgierskiej.

Podstawowym zadaniem Towarzys­twa było pielęgnowanie gimnastyki, szczególnie „higieniczno-racjonalnej i wychowawczej". Organizowano ćwicze­nia wolne młodzieży męskiej, później kształcono ją w szermierce, strzelaniu, jeździe konnej i innych dyscyplinach.

W r. 1873 sprowadzono do Polski czeskiego instruktora Hochmanna.

Prezesem Towarzystwa został wy­brany Millret, następnie Jan Dobrzański. W okresie prezesury Jana Dobrzańskiego opinia społeczna była bardzo przychylna działalności gimnastycznej i patriotycznej „Sokoła" i Tow. zyski­wało wielu zwolenników. Pierwszą gazetę „Sokoła" — „Przewodnik Gimna­styczny" — wydano w 1881 r.

W r. 1884 przyjechała do Polski wy­cieczka — grupa czeskich „Sokołów". Nawiązano kontakty instruktorskie.

W latach 1884—1913 nastąpił drugi okres działalności „Sokoła", a zarazem rozwój towarzystw gimnastycznych. Od r. 1895 — na wniosek Cenara — przyj­mowano do „Sokoła" kobiety, a w 1906 r. odbył się pierwszy kurs instruktorski dla kobiet. Na Zlocie w Pradze w r. 1901 odbył się pierwszy występ ćwi­czeń wolnych kobiet.

Na. obczyźnie, wśród skupisk Pola­ków, szerzyła się idea Sokolstwa, pod­trzymująca Polaków na duchu, scala­jąca myśli o wolnej Ojczyźnie — szcze­gólnie w Niemczech, Francji i Amery­ce. Najstarszym z gniazd Sokolich na obczyźnie był „Sokół" w Berlinie.

W styczniu 1889 r., z inicjatywy Mieczysława Kopczyńskiego, zebrało się grono rodaków mieszkających i pra­cujących w Berlinie w celu założenia pierwszego gniazda Sokolego na obczyź­nie (z potrzeby gimnastyki racjonalno-higienicznej — § l pierwszych ustaw — przedruk w wydawnictwie na 25-lecie Tow. Gimn. Sokół — Berlin I 1889—1913). Prezesem został dr Sewe­ryn Robiński, kierownikiem ćwiczących Augustyn Czarnowski, sekretarzem Wacław Brzeski, skarbnikiem Jan Sa-molewski.

Nie mając żadnych zasobów pienięż­nych postanowiono uprawiać ćwiczenia wolne na sali prywatnej, a po zebraniu ze składek drobnego funduszu rozpo­częto starania o salę gimnastyczną w szkole miejskiej w Berlinie; zezwole­nie uzyskano 4 czerwca 1889 r. na jeden wieczór w tygodniu, z opłatą roczną 84 marek. Zajęcia gimnastyczne stawa­ły się coraz bardziej popularne dzięki staraniom nauczyciela gimnastyki A. Czarnowskiego. Uprawiano gimna­stykę według systemu niemieckiego. Celem wprowadzenia słownictwa pol­skiego do komend sportowych i ćwi­czeń sprowadzono podręczniki i pismo „Sokoła" galicyjskiego „Przewodnik gimnastyczny" z Lwowa. Nie zanied­bywano łączności z Czechami. Rozwi­nięto agitację do ćwiczeń wolnych mię­dzy rodakami na obczyźnie. Do Towa­rzystwa Gimnastycznego „Sokół" przy­stąpiło Towarzystwo Przemysłowców Polskich w Berlinie, z roczną składką wynoszącą 12 marek.

W r. 1891 zostali wysłani na Zlot wszechsokoli do Pragi (18—21. VI. 1891) druhowie Jan Ciastowski i Józef Ciastowski, a na I Zlot we Lwowie (5—6. VI. 1892) z okazji 25 lecia Sokoła Lwowskiego i założenia Związku Sokołów w Galicji — Józef Ciastowski. W programie Zlotu było stworzenie zwartej organizacji z gniazd sokolich. Uchwa­lono Statut Związku, a po uznaniu go przez Ministerstwo Spraw Wewnętrz­nych odbyto 14. V. 1893 r. pierwsze Walne Zgromadzenie, czyli Zjazd dele­gatów Związku. Od r. 1890 zbierano dobrowolne datki na sztandar, które umożliwiły w 1893 r. sprawienie tak utęsknionego znaku Sokolego. Sztandar wyszyła pani Węglęwska z Szumińskich z Poznania — bezinteresownie. Jego poświęcenie odbyło się łącznie z ob­chodem pięciolecia „Sokoła" 10/11 listo­pada 1893 r.

Na zlot Sokołów Wielkopolskich (1—3. VII. 1893) wyjechało do Inowro­cławia 6 druhów umundurowanych.

W listopadzie 1893 r. założono w są­siednim Charlottenburgu drugie gniaz­do Sokole na obczyźnie, z inicjatywy Karola Reytera i Felicjana Trawińskiego.

W maju 1894 r. w Zlocie zupowym w Poznaniu wzięło udział 12 druhów, w tym 7 ćwiczących.

Ćwiczenia Sokole odbywały się w Berlinie również w lokalach prywat­nych, np. u druha Palacza przy Raupachstr. 6 — aż do jego wyjazdu do Pol­ski.

Dzięki usilnym staraniom zdobyto dla berlińskiego „Sokoła" pozwolenie deputacji szkolnej na drugi wieczór w tygodniu ćwiczeń na sali miejskiej od l kwietnia 1897 r. Utworzono Oddział Kołowników (14 lutego 1897) i wydano odezwę agitacyjną do rodaków w Berli­nie. 19. IX. 1897 r. zwołano zebranie w Moabicie i utworzono osobny oddział, który ćwiczył na sali prywatnej.

Wniosek do prezesa Związku „Soko­ła" Ksawerego Fiszera we Lwowie o utworzenie z Berlina i Charlottenburga osobnej żupy na Brandenburgię z siedzibą w Berlinie został przyjęty. Ut­worzono żupę zachodnią, okręg V. Z tą chwilą Berlin podjął organizację So­kolstwa na całej obczyźnie.

Zbierano na fundusz ks. Wawrzyniaka z Poznańskiego, na budowę sali gimnastycznej w Berlinie, na pomnik Mickiewicza w Poznaniu, na Pomoc Naukową im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Wysyłano na kurs gimna­styczny do Poznania po dwóch Sokołów. Pod koniec r. 1899 urządzono dla dru­hów lekcje polskiego śpiewu.

Od r. 1900 prezesurę „Sokoła" w Berlinie objął Julian Lange, który dzia­łał w berlińskimi „Sokole" aż do wy­jazdu do Polski. Wyjechał do Poznania aby objąć naczelnictwo związkowe.

W Nadrenii i Westfalii działalność „Sokoła" rozpoczęto w 1889 r. w Oberhausen.

W II Zlocie Okręgowym w Rixdorfie (Neukölln) — 4. VIII. 1901 r. — uczestniczył delegat pierwszego gniaz­da w Westfalii — druh Dera z Oberhausen. Z Nadrenii i Westfalii wywo­dziło się bardzo wielu Polaków — gór­ników, którzy po wyjeździe w latach 20 do kopalni francuskich nie przer­wali uczestnictwa w Towarzystwie.

W 1887 r. utworzono Towarzystwo „Sokół" w USA.

We Francji analogiczne Towarzystwo powstało w 1901 r. w Paryżu. Preze­sem wybrano syna Adama Mickiewi­cza — Władysława. W 1910 r. organizacja pojawiła się w innych miastach. 21 sier­pnia 1902 r. w Berlinie założono pier­wsze Żeńskie Towarzystwo Gimnasty­czne na obczyźnie, któremu do ćwiczeń wynajęto salę przy Lichtenbergstr. W rocznicę 3 Maja w 1903 r. utworzo­no nowe gniazdo „Sokoła" w Hennigsdorf nad Hawelą, dokąd odbyła się wy­cieczka okręgowa około 150 druhów i druhen. Systematycznie — w każdym gnieź­dzie „Sokoła" — odbywano ćwiczenia wolne, ćwiczenia mężczyzn na przyrządach, wyścigi kołowe. Rozszerzano dzia­łalność patriotyczną, działała biblioteka, urządzano wycieczki, pokazy dramaty­czne, spotkania i wieczorki towarzys­kie skupiające wszystkich Polaków w danym okręgu.

Umundurowanie mężczyzn stanowiły szare mundury z czapką maciejówką, a kobiet ciemne suknie, szarawary, przepasane szerokim białym pasem prze­wiązanym w pasie i kołnierz wkłada­ny, marynarski. W umundurowaniu uczestniczono we wszystkich uroczystościach rocznicowych i patriotycznych (Kościuszkowskich, 3 Maja), w Zlotach okręgowych, w Zlotach gniazd. Organi­zowano kursy gimnastyczne Okręgu, na przodownika gimnastyki — np. taki kurs gimnastyczny Okręgu V odbył się 25 września 1912 r. w Berlinie. Uczest­niczył w nim Kazimierz Eitner z gniaz­da Berlin Neukolln.

Fundusze na sprzęt gimnastyczny, organizowanie kursów gimnastycznych sprowadzanie czasopism w j. polskim i wspomaganie wydawanego po polsku „Dziennika Berlińskiego" czerpano z ob­chodów (np. kościuszkowskich), loterii, went niedzielnych (zabawy na wolnym powietrzu, pokazy gimnastyczne, gry ruchowe, loterie), zabaw i wieczorków towarzyskich oraz składek członkow­skich i darów Przemysłowców Polskich oraz prywatnych osób.

Rok 1910 — grunwaldzki — to rok wielkiego święta narodowego, a co z tego wynika i wzmożonej pracy Soko­lej. W styczniu 1910 r. wysłano zastęp I (6 druhów) ze sztandarem na rocznicę „Sokoła" do Frankfurtu. Wzięto też udział w Zlocie okręgowym w Treptowie (50 druhów), a na Zlot grunwal­dzki w Krakowie (15—16. VII. 1910) po­jechało 40 druhów (23 ćwiczących) — m. in. Wojciech Rydlewicz.

Zdjęcia z pokazów ćwiczeń wolnych pań, mężczyzn z lancami i maczugami, oddziałów konnych, zawodów wioślar­skich, zapasów, skoków w dal, wzwyż, ćwiczeń na poręczach, a także zwycięz­ców biegów przez płotki i rozstawnych znajdują się Pamiętniku V Zlotu Sokolstwa Polskiego w Krakowie w dniach 14—16 lipca 1910 r. wydanym we Lwo­wie w 1911 r.

Zdjęcia z odsłonięcia Pomnika Grun­waldzkiego w Krakowie 15 lipca 1910 r. i drużyn Sokolich pod pomnikiem wid­nieją w tymże Pamiętniku. Są też w zbiorach prywatnych, podobnie jak rzeźba w drewnie przedstawiająca Zawiszę Czarnego pasującego „Sokoła" na rycerza. Otwarcie Zlotu poprzedził uroczysty pochód na Błoniach Krakow­skich wiodący na Wawel, kazanie wy­głosił ks. biskup Bandurski na Bło­niach.

W uroczystościach udział wzięli uczestnicy Zlotu Sokołów z Królestwa, Galicji, Poznańskiego, Polacy z obczyz­ny i kresów polskich. Na trybunie ho­norowej zasiedli: hr. Badeni marszałek kraju, Ignacy Paderewski, Wiwulskł i prezydent Krakowa Leo. Przedstawiał to okolicznościowy dodatek do Gazety Berlińkiej podarowany przez Lidwinę Rydlewicz Muzeum w Lesznie.

Polacy na obczyźnie, wierni idei ob­rony Ojczyzny, upatrujący w Zawiszy Czarym symbol rycerskości i ducha walki z wrogiem, w dalszych latach rozwijali działalność nie tylko gimna­styczną ale i patriotyczną, skupiającą coraz więcej Polaków.

W 1913 r. w Berlinie żywą działal­ność Sokolą przejawiały rodziny: Juliana Lange, Szurkowskich, Rydlewiczów. Sobańskich, Alejskich, Rudolfów, Kozłowskich, Frydrychów. Sekretarzem w 1908 r. był Władysław Szurkowski; pod­chorążym — razem z Antonim Frydrychem — Mieczysław Szurkowski (delegat do Okręgu, skarbnik w 1906 r.), a brat Stanisław Szurkowski brał udział w zawodach lekkoatletycznych.   

Z rodziny Rydlewiczów: ćwiczenia na przyrządach Wojciech Rydlewicz, w Odddziale Kołowników Franciszek Ry­dlewicz, w ćwiczeniach wolnych kobiet — Aniela Rydlewicz-Szperkowska, Jad­wiga Rydlewicz-Szczepaniak, Maria Rydlewicz-Eitner.

Z rodziny Sobańskich: w ćwiczeniach wolnych kobiet od 1903 r. Lidwina Sobańska-Rydlewicz, w Oddziale Kołow­ników Hieronim Sobański w ćwicze­niach wolnych mężczyzn Stanisław So­bański.

Z rodziny Kozłowskich: Tomasz Kozłowski — zawodnik w biegach przez płotki, biegach rozstawnych, zwycięzca na Zlotach w różnych dyscyplinach, Kazimiera. Maszyńska-Kozłowska — ćwiczenia wolne kobiet.

Aktywną działalność przejawiali też: Kazimierz Eitner, Jan Alejski, Bole­sław Rudolf, Władysław Zwierzyński, Julian Lange — zawodnicy oraz osoby pełniące funkcje w Okręgu, Wydziale i Rodzinie „Sokoła" w Berlinie.

Towarzystwo należało do Związku Sokołów Polskich w państwie niemiec­kim w Poznaniu. Przydzielone było do Okręgu V Zachodniego Związku Towa­rzystw Polskich, Towarzystwa „Oświa­ta", Towarzystwa „Przytulisko" i do Konferencji św. Jana Kantego (wszys­tkie miały siedzibę w Berlinie).

Na 25-lecie istnienia „Sokoła" w Ber­linie błogosławieństwa udzielił biskup sufragan lwowski ks. Władysław Ban­durski (Lwów 1. I. 1914 r.). Posłanie napisał Henryk Sienkiewicz (przedruk w „Pamiętniku Jubileuszowym" Tow. Gimn. „Sokół" — Berlin I. 1889 — 1913).

Na ziemiach zaboru pruskiego pier­wsze gniazdo „Sokoła" zaczęło powsta­wać w 1884 r. w Inowrocławiu (ukon­stytuowało się w 1885 r.), drugie w Poznaniu. W r. 1893 powstał Związek, którego pierwszym prezesem był druh Krzymiński z Inowrocławia, a pier­wszym naczelnikiem druh Gładysz z Poznania. Pierwszy Zlot odbył się w Inowrocławiu. Później powstały gniaz­da w innych miastach — Śremie, Ja­rocinie i Lesznie. Poza ćwiczeniami fizycznymi prowadzono w nich szeroką działalność kulturalną i oświatową. Były one aktywnymi ośrodkami życia narodowego na tych terenach.

W r. 1902 w Lesznie powstało gniaz­do męskie „Sokoła" założone przez jed­nego z młodszych kupców Józefa Tylczyńskiego wspólnie z Feliksem Bobowskim, Janem Góreckim, Henrykiem Sieradzonem, Władysławem Sieradzonem, Alojzym Ziółkowskim i Marcinem Raszewskim. Pierwszym prezesem był Feliks Bobowski, niezastąpiony w pra­cy społecznej. Zdjęcie grupy „Sokoła" w Lesznie z r. 1902, ze znanym obywa­telem Leszna Janem Góreckim w mundurze Sokolim wśród ćwiczących — członków gniazda „Sokoła" — przedru­kowano w „Ilustrowanym opisie Lesz­na i ziemi leszczyńskiej" dr. Bronisława Swiderskiego w 1928 r. (Nakład księ­garni A. Krajewicza).

Prześladowania spotykały „Sokołów" ze strony policji leszczyńskiej. Członkowie „Sokoła" nie mogli nigdzie swo­bodnie odbywać ćwiczeń — zbierano się więc w różnych lokalach, ćwiczono w stodołach, polach i w lasach, w pod­miejskich salach restauracyjnych. Po trzech latach borykania się z trudnoś­ciami ze strony władz zawieszono dzia­łalność Towarzystwa na czas nieogra­niczony.

W całej Wielkopolsce trwały prze­śladowania „Sokołów". Zaczęto wyta­czać procesy polityczne. Dlatego też Wielkopolanie zmienili swój Statut i nazwali się stowarzyszeniem politycz­nym. Poddając się w ten sposób więk­szej kontroli władz pruskich, zyskali mimo to na swobodzie, rozszerzyli też zakres swej działalności dodając doń pracę oświatową. Przynależność do to­warzystw uznane za polityczne utrud­niała jednak niejednemu Polakowi zajmującemu stanowiska w urzędach należenie do „Sokoła". Do Towarzys­twa zaczęła się garnąć rzesza robotni­cza. Ta część społeczeństwa znajdowała często pracę wyjeżdżając do okolic przemysłowych Niemiec, więc tam roz­wój Sokolstwa był najsilniejszy.

Mimo wielu trudności Związek wiel­kopolski rozwijał się i liczył w r. 1910 189 towarzystw podzielonych na 13 ok­ręgów. Członków w Związku było 8543, w tym 3280 ćwiczących.

Wydział Związku w 1910 r. stano­wili: Bernard Chrzanowski — prezes, dr X. Zakrzewski — I wiceprezes, Sta­nisław Kochowicz — II wiceprezes, Czesław Kędzierski — sekretarz, Jan Zabłocki — skarbnik, Julian Lange — naczelnik oraz Wiktor Gładysz, Czesław Kłos, Maćkowiak, Soborski, Jarosz, Grabarz — członkowie.

Na Zlocie Grunwaldzkim w Krako­wie w 1910 r. pojawili się Sokoli z Wielkopolski jako niezorganizowana wycieczka, ponieważ oficjalnego udzia­łu wziąć nie mogli.

W zaborze rosyjskim działalność „Sokoła" była znacznie utrudniona. W 1905 r. powstała I drużyna „Sokoła" szkoląca żołnierzy. Choć prześladowa­no członków „Sokoła", w r. 1906 To­warzystwo rozszerzyło działalność na wsie.

W Królestwie Polskim bardzo pręż­nie działały: „Sokół" i „Macierz" — dwie główne dźwignie przyszłego odro­dzenia narodowego. „Sokół" powstał ży­wiołowo, na podstawie statutu galicyj­skiego — było to w listopadzie 1905 r., w kilka dni po ogłoszeniu Konstytucji. W dwa miesiące później . istniało już 25 gniazd.

Gniazda związane były w organiza­cje okręgowe i złączone centralnie w wydziale głównym. Ukonstytuowały się Okręgi: Warszawski, Dąbrowski, Łódz­ki, Lubelski, Łomżyński, Płocki, Wło­cławski, Kaliski. Wybrano zarząd, któ­ry zajął się ujednoliceniem systemu ćwiczebnego, rozkazownictwa i stroju we wszystkich okręgach. W Warszawie odbył się dwutygodniowy kurs dla przo­downików pod kierownictwem Szczęs­nego Rucińskiego. W kursie brali udział przedstawiciele wszystkich 62 gron ok­ręgowych Królestwa.

Zaczęto wydawać pismo „Sokół", w którym oprócz artykułów z dziedziny techniki gimnastycznej poruszana była ideowo-teoretyczna strona Sokolstwa. Wzrastała siła reakcji, nasilały się re­presje, biurokracja rosyjska zaczęła dła­wić wszczęty ruch wolnościowy i w czerwcu 1907 r. zawieszono działalność „Sokoła" jako Stowarzyszenia szkodli­wego i zagrażającego całości państwa.

W chwili wybuchu I wojny świato­wej Sokolstwo w trzech zaborach, za­chodniej Europie i USA liczyło 74 000 członków. (W USA pierwsze gniazdo „Sokoła" w Chicago powstało w 1887 r. z inicjatywy Czecha — Jacinskiego. W roku Kościuszkowskim 1894 7 stycz­nia utworzono Związek Sokołów do którego przystąpiły 4 gniazda z Chica­go.)

W 1913 r. w zaborze austriackim dwie organizacje polskie: „Sokół" i „Strzelec" otrzymały od Austriaków ka­rabiny. W 1914 r. „Sokół" rozwiązał się z powodu zmilitaryzowania swoich członków w trzech zaborach i na ob­czyźnie. Wielu członków Towarzystwa włączyło się do walki o wyz­wolenie Polski spod zaborów — nie za­brakło ich w Armii Polskiej zorgani­zowanej we Francji przez gen. Józefa Hallera.

W r. 1918 Towarzystwo na krótko reaktywowało się. Wydarzenia lat 1919 i 1920 znów przerwały działalność „So­koła".

Członkowie „Sokoła" uczestniczyli w powstaniu wielkopolskim. Jako pier­wszy na ulicach Poznania padł Fran­ciszek Ratajczak, który należał do gniaz­da Wanne w Westfalii.

W pierwszych dniach stycznia 1919 r. polska młodzież wojskowa w Lesznie organizowała się pod komendą Stani­sława Ratajczaka w Towarzystwie „So­kół". Tam ćwiczono oraz omawiano ak­tualne wydarzenia jak np. organizowa­nie się wóijska polskiego, potyczki woj­ska z Niemcami w Poznaniu, w Zbąszyniu i innych miastach, będąc w pogo­towiu by przy sprzyjających okolicz­nościach zawładnąć miastem.

Po wydaniu rozkazu miejscowej ko­mendy miasta do obowiązkowego natychmiastowego wstąpienia młodzieży w wieku wojskowym do organizacji niemieckiej Heimatschutzu i po tajnej naradzie młodzieży w Lesznie, postano­wiono opuścić miasto i udać się do powstańczych oddziałów polskich two­rzących się w Krzywiniu, Kościanie i Śmigłu (relacja powstańca Edmunda Gogolewskiego z Leszna wydrukowana w „Ilustrowanym opisie Leszna i zie­mi leszczyńskiej" dr. B. Swiderskiego). Sokoli uczestniczyli również w wojnie polsko-rosyjskiej.

W r. 1920 Związek związków „Soko­ła" upadł. Powstał Związek Sokolstwa Polskiego. Pierwszym prezesem był dh Bernard Chrzanowski (prezes Związ­ku wielkopolskiego z 1910 r.), a po jego ustąpieniu dh Adam Zamojski — or­dynat na Kozłówce, wiceprezes Związ­ku Sokolstwa Słowiańskiego.

W Polsce do Związku Sokolstwa Polskiego należało 6 dzielnic, w Ame­ryce działał l Związek, we Francji — 7. I Zlot Związkowy odbył się w 1921 r. w Warszawie.