Autor

Ewa Szymańska

Tytuł

Z dziejów Sokoła (II)

Źródło

Przyjaciel Ludu 1/1991

Uwagi

 

 

W roku 1920 rozpoczęła się praca nad wychowaniem — zwłaszcza fizycznym — młodego pokolenia. Wracające do wolnej Polski rodziny z obczyzny, razem z kupcami i rzemieś­lnikami leszczyńskimi, reaktywują dzia­łalność „Sokoła" w Lesznie. Jeszcze przed 1918 r. do Poznania przyjechali z Berlina Julian Lange, Jan Alejski i Bolesław Rudolf, pełniący funkcję w Poznaniu w naczelnictwie Dzielnicy. Po 1920 r. w Poznaniu osiedlili się m. in.: Jan Lemański, Antoni Frydrych, Aniela Rydlewicz-Szperkowska, Jadwi­ga Rydlewicz-Szczepaniak.

W Lesznie osiedlili się z gniazda I berlińskiego: Kazimiera i Tomasz Kozłowscy, Lidwina i Wojciech Rydlewiczowie, Władysław Zwierzyński, Wła­dysław Szurkowski, "Mieczysław Szurkowski, Stanisław Szurkowski. W Go­styniu — Maria i Kazimierz Eitnerowie.

Rodziny te swą postawą udowod­niły, że idea Sokola na obczyźnie speł­niła swoje zadanie. Uczono w Towarzytswie Gimnastycznym młodzież speł­niania obowiązków moralnych, godnego reprezentowania narodowości polskiej i życia towarzyskiego. Starano się też nie dopuścić do wstępowania do obcych towarzystw, zwłaszcza niemieckich i za­wierania związków małżeńskich z ob­cokrajowcami. Uprawiano ćwiczenia gimnastyczne, strzelanie, lekkoatletykę, ćwiczenia polowe. Odbywano wycieczki, majówki, spotkania towarzyskie. Wielką zasługą „Sokoła" było urządzanie Zlo­tów, obchodów rocznic narodowych, pogadanek, wykładów, wieców, kursów na których krzewiono ducha narodo­wego i przysposabiano do służby i ry­goru wojskowego. Chętnie ćwiczono z przyborami: chorągiewkami biało-czerwonymi, laskami góralskimi, lancami ułańskimi, maczugami, ciężarkami. Po­ważne miejsce w ćwiczeniach zajmo­wały ćwiczenia przyrządowe, szczegól­nie na poręczach, drążku, koźle, skrzy­ni, kołowrotach.

Już 13 kwietnia 1919 r. odbył się w Warszawie zjazd delegatów wszystkich trzech związków z zaborów i na ob­czyźnie, na którym jednomyślnie posta­nowiono powołać do życia Wydział mię-dzyzwiązkowy celem przygotowania i przeprowadzenia formalnego połączenia tych związków oraz sprawowania tym­czasowo władzy kierowniczej całego Sokolstwa.

12 grudnia 1920 r., już po zalegali­zowaniu, Związek przekształcił się w Tymczasowy Zarząd Związku, powołu­jąc na prezesa Bernarda Chrzanowskie­go, na wiceprezesów Kazimierza Czarnika, Stanisława Biegę, na sekretarza Tarłę-Mazińskiego. Od 29 listopada 1920 r. datuje się prawne istnienie Związku. Faktycznie jego istnienie roz­poczęło się nieco później, po przepro­wadzeniu podziału na dzielnice i ukon­stytuowaniu się władz dzielnicowych.

Cały obszar ziem polskich podzielo­no na sześć dzielnic: Małopolską (Mało­polska Wschodnia), Krakowską (Mało­polska Zachodnia wraz z Zagłębiem Dąbrowskim), Wielkopolską (Poznańskie wraz z Kaliszem), Pomorską (Pomorze), Śląską (Śląsk) i Mazowiecką (byłe Kró­lestwo Kongresowe wraz z Kresami Wschodnimi i Wileńszczyzną).

Najwcześniej, bo już 19 grudnia 1920 r., zorganizowała się dzielnica Ma­zowiecka z prezesem dh. Janem Rudzińskim na czele. 27 lutego 1921 r. wyło­niła swój zarząd dzielnica Krakowska, powołując na prezesa dh. Stanisława Rowińskiego; 6 marca dzielnice: Małopolska — prezes dh. Kazimierz Czarnik i Pomorska — prezes dh. Władysław Rabski; wreszcie 10 kwietnia dzielni­ca Wielkopolska — prezes dh. Tadeusz Ppwidzki. Sokolstwo dzielnicy śląskiej, biorąc czynny udział w walkach oręż­nych i plebiscytowych, nie mogło na razie uczestniczyć w normalnym życiu Sokolim.

Zarząd dzielnicy Wielkopolskiej (Ta­deusz Powidzki, Wiktor Maćkowiak, Teodor Ciesielski, Wacław Okoniewski, kpt. Siorski, ppor. Jan Fazanowicz, Jan Alejski i Bolesław Rudolf) podjął się trudnego zadania utworzenia nowych okręgów i naznaczenia ich siedzib. Zorganizowano siedem nowych okręgów z siedzibami w Poznaniu. Ostro­wie, Lesznie, Wronkach, Wągrowcu, Gnieźnie, Inowrocławiu.

Do Okręgu leszczyńskiego należały gniazda: Kościan (1894), Poniec (1899), Krobia (1901), Śmigieł (1902), Grodzisk (1903), Osieczna (1903), Zbąszyń (1921), Leszno (1902), Bukówiec Górny (1921), Lubin, Wielichowo, Rawicz, Kawcze.

Wydział Okręgu czynił starania o pobudzenie działalności gniazd w Go­styniu, Piaskach, Krzywiniu, Wolszty­nie, Rakoniewicach, Borku, Gościeszy-nie i Miejskiej Górce.

W Okręgu leszczyńskim Wydział tworzyli druhowie: Jan 'Stawicki — prezes, Władysław Szurkowski — se­kretarz, Roman Kościelniak — zastępca sekretarza, Władysław Zwierzyński — skarbnik, Stanisław Szurkowski — na­czelnik, Tadeusz Jurga — zastępca na­czelnika.

Radnymi Okręgu byli: Jurkowski (Krobia), Skrzypczak (Gostyń), Bączkowski (Poniec), Knoll (Grodzisk), Het­mańska (Kościan).

20 lutego 1921 r. odbył się Zjazd delegatów Okręgu leszczyńskiego w Lesznie. Obecnych było 22 druhów. Wi­ceprezes Okręgu dh. Soborski omówił dotychczasową pracę i zasługi przed­wcześnie zmarłego dh. prezesa dr. Jana Stawickiego. Uzupełniono Wydział Okręgu. Weszli doń: dh. Soborski (Koś­cian) — prezes, dh. Władysław Szur­kowski (Leszno) — wiceprezes, dh. Roman Kościelniak (Leszno) — sekre­tarz. Dh Wojciech Rydlewicz wniosko­wał o utworzenie funduszu na budowę Sokolni, podjęto uchwałę o przekazaniu sprawy na Zjazd delegatów Dzielnicy. Delegacja leszczyńska wnioskowała rów­nież o ustanowienie nauczycieli gimna­styki w szkołach i uczelniach. Ustalono składki roczne dla członków „Sokoła" w wysokości 13 marek (5 marek na Zwią­zek, 4 marki na Dzielnicę, 4 marki na Okręg).

Wydział Okręgu uchwalił zwołanie na 29 czerwca 1921 r. Zlotu Sokolego w Lesznie (do Okręgu należało już 20 gniazd). Był to I Zlot w odrodzonej Polsce na ziemi leszczyńskiej, który zgromadził szersze warstwy ludności i zaprezentował społeczeństwu efekt pra­cy Sokolej w drużynach (ćwiczenia wolne, zawody lekkoatletyczne). Przodow­nikami drużyn męskich byli: Tomasz Kozłowski, Stanisław Szurkowski, Mie­czysław Szurkowski. Sędziami Okręgo­wymi: Wojciech Rydlewicz, Władysław Zwierzyński, Czesław Muszyński.

W 1921 r. liczba członków „Sokoła" leszczyńskiego wynosiła 152: ćwiczących 36, w oddziale młodzieży 146. Odbyło się 8 zebrań Zarządu, 13 zebrań plenar­nych. Stan kasy wynosił 1022,65 marek (zestawienie wg „Sokoła" nr 4, Rok XX, Poznań, kwiecień 1921).

Widomym znakiem połączenia się Sokolstwa polskiego z trzech zaborów w jeden Związek, było przekazanie tej organizacji sztandaru dawnego Związku w zaborze austriackim. Sztandar gniaz­da poznańskiego stał się sztandarem Dzielnicy poznańskiej.

W styczniu 1921 r. Związek zaczął wydawać czasopismo „Przegląd Sokoli" pod red. dh. Biegi, aż do marca 1924 r. Od tego czasu czasopismo Związku w zaborze austriackim „Przewodnik Gim­nastyczny „Sokół" zostało przeniesione do Warszawy i stało się czasopismem całego Związku. Również w 1921 r. opracowano najniezbędniejsze regulami­ny; uzyskały one zatwierdzenie Tym­czasowego Zarządu w lutym 1922 r., następnie zostały ogłoszone drukiem. Wreszcie w lipcu 1921 r. odbył się I Zlot Związkowy w odrodzonej Polsce, podczas którego nastąpiło wręczenie sztandaru dawnego Związku w zaborze austriackim. Zlot zgromadził przeszło 8000 uczestników — druhen, druhów i młodzieży. Dodatni wpływ Zlotu na ży­cie Sokolstwa skłonił władze Sokole do częstego zwoływania Zlotów w różnych okolicach kraju, .co rozbudzało w So­kolstwie i społeczeństwie poczucie jedności narodowej. Zloty takie odby­wały się: w 1922 r. w Lublinie, we Lwowie 1933 r., w Poznaniu 1929 r., w Cieszynie 1923 r., w Wilnie 1924 r., w Bydgoszczy, w Warszawie 1925 r., w Katowicach 1937 r., w Inowrocławiu 1924 r. W latach następnych Zloty dziel­nicowe i okręgowe odbywały się nadal corocznie.

W r. 1923 została wreszcie zakończo­na ostatecznie organizacja Związku przez wybranie stałego Zarządu na miejsce tymczasowego. Rada Związkowa obradująca w Warszawie 18 lutego 1923 r. zatwierdziła dotychczasową dzia­łalność Wydziału Międzyzwiązkowego i Zarządu Tymczasowego i powołała na prezesa Związku dh. hrabiego Adama Zamoyskiego, a na wiceprezesów dh. Biegę i Czarniaka. Na stanowisku Na­czelnika Związku pozostawał nadal dh. Szczęsny Ruciński, mianowany w mar­cu 1922 r. przez Zarząd Tymczasowy.

Związek posiadając naczelne, statu­towo powołane władze zorganizowane w Dzielnice i Okręgi, wstąpił w nor­malny okres istnienia. Dążył wytrwale do szerzenia w społeczeństwie poczucia konieczności wychowania fizycznego, nie zaniedbując swych podstawowych celów — kształcenia moralnego i fizy­cznego druhen i druhów. Pomagał So­kolstwu polskiemu poza granicami kra­ju w organizowaniu się i prowadzeniu działalności, rozwijał swe wpływy na terenie słowiańskim i międzynarodo­wym, współuczestnicząc w tworzeniu i ugruntowaniu Związku Sokolstwa Sło­wiańskiego i pracach Międzynarodowej Unii Gimnastycznej, a jednocześnie bio­rąc udział — skromny z konieczności — w zlotach i zawodach międzynarodowych w Asti we Włoszech, w Strasburgu, na Olimpiadzie w Amsterdamie, Belgradzie, Pradze i Berlinie.

Dużą popularnością wśród społeczeń­stwa cieszyły się pokazy gimnastyczne ćwiczeń wolnych druhen i druhów, tym bardziej, że do ćwiczeń używano różnorodne przybory, wykonywano akro­batyczne piramidy ćwiczących. W poka­zowych ćwiczeniach brało udział po kilkaset uczestników.

Celem ujednolicenia musztry oraz systemu ćwiczeń gimnastycznych (opar­tych na systemie ćwiczeń czeskich Mi­rosława Tyrsa) — naczelnik Dzielnicy Jan Fazanowicz zorganizował w listo­padzie 1921 r. wstępny trzymiesięczny kurs dla przodowników gniazd z Poz­nania. W marcu 1921 r. odbył się kurs dla przodowników z Poznania i okolicz­nych gniazd. Druhowie ci mieli być następnie wysłani do poszczególnych okręgów na jednorazowe ćwiczenia mu­sztry i ćwiczeń oraz przygotowania gniazd do jednolitego wystąpienia na I Zlocie Sokolstwa w Warszawie w 1921 r.

Z dobrowolnych składek społeczeń­stwa, a przede wszystkim rodzin So­kolich, zrealizowali Sokoli najważniej­sze zamierzenia od początku działalności Towarzystwa w Lesznie. W 1923 r. na­stąpiło uroczyste poświęcenie sztanda­ru — chorążym w poczcie sztandaro­wym był Jan Chudziński. W 1924 r. Zarząd Okręgu zakupił 18,5 mórg zie­mi przy szosie Strzyżewickiej i po trzech latach uruchomił tam boisko sportowe. Przy wytyczaniu obszaru boiska pra­cowali: Tadeusz Rydlewicz, Bronisław Nowacki, Władysław Szulczyk, Józef Rogoziński i Stanisław Szurkowski — pod kierunkiem architektów i star­szyzny Sokolej. Uroczyste poświęcenie boiska i jego otwarcie nastąpiło 3 lipca 1927 r. na Zlocie Okręgowym na 25-le-cie gniazda „Sokół" w Lesznie. 7 lipca 1927 r. rozpoczęto budowę kolonady na boisku; Sokolnię poświęcono uroczyście 13 lipca 1930 r. (sala do spotkań okolicznościowych, obchodów rocznicowych, zabaw tanecznych, kursów gniazda i okręgu). Opiekę administracyjną nad Sokolnią sprawował Wojciech Rydlewicz a od 1938 r. Stanisław Szurkowski.

W 1925 r. ukonstytuowało się gniaz­do żeńskie i oddzieliło się od gniazda męskiego. Naczelniczką gniazda żeńskie­go została Józefa Szulczyk; funkcję tę sprawowała do r. 1939. Przodowniczka­mi zastępów ćwiczących były: Józefa Szulczyk, Zofia Ratajczak, Anna Tomczyk. Przodownikami zastępów męskich ćwiczących byli: Tomasz Kozłowski, Stanisław Szurkowski, Tadeusz Rydle­wicz i Bronisław Nowacki.

Naczelnicy Okręgu gniazda męskie­go i żeńskiego uczestniczyli w kursach dzielnicowych w Poznaniu, korzystali z metodycznych opracowań toku lekcyj­nego gimnastyki dr. Fazanowicza. Uczes­tnikami takich kursów byli: Józefa Szulczyk, Tadeusz Rydlewicz, Kazimierz Szydlak, Stanisław Szurkowski. Również systematycznie odbywały się kursy sę­dziowskie, aby następne pokolenia So­kołów mogły zastąpić sprawujących do­tychczas rolę sędziowską na zawodach okręgowych, gniazdowych, o puchar miasta Leszna, czy wspólnych zawodach z jednostką wojskową. Zasłużonymi sę­dziami byli: Tomasz Kozłowski, Czesław Muszyński, Wojciech Rydlewicz, Mie­czysław Szurkowski. Sędziami Okręgo­wymi lekkoatletyki młodego pokolenia od r. 1935, zatwierdzonymi przez Po­znański Okręgowy Związek Lekkoatle­tyczny byli: Tadeusz Rydlewicz, Ber­nard Handke, Henryk Pujanek, Stani­sław Szurkowski, Jan Skórski, Józefa Szulczyk, Maria Matecka, Maria Perzyńska, Florentyna Nowak, Jan Ostapowicz, Marian Zygmunt, Albin Rynek, Wincenty Pujanek. Sędziowie wyzna­czeni na starterów to Tadeusz Rydle­wicz i Henryk Pujanek. Ekspozyturę Wydziału Spraw Sędziowskich Poznań­skiego Okręgowego Związku Lekkoa­tletycznego w Lesznie od r. 1936 pro­wadził Tadeusz Rydlewicz.

Do Poznańskiego Okręgowego Zwią­zku Lekkoatletycznego w latach 30-tych należały: Akademicki Związek Sporto­wy (Poznań), Klub Sportowy „Warta" (Poznań), Tow. Gimn. „Sokół" Okręg Poznański (Poznań), Katolickie Stowarz. Młodzieży Męskiej (Poznań), Klub Spor­towy Kolejowego Przyspos. Wojskowe­go (Poznań), Policyjny Klub Sportowy (Poznań), Towarzystwo Gimn. „Sokół" Okręg Leszczyński (Leszno), Niemiecki Klub Sportowy (Poznań). Zawodnicy startowali na zawodach dzielnicowych, okręgowych, a także na Zlotach Dziel­nicowych, Okręgowych oraz Zlotach Wszechsokolich w kraju i zagranicą (Praga, Belgrad, Berlin). W klasie A reprezentowali „Sokoła" Leszno: Aleksy Bańkowiak, Wiktor Hałas, Antoni Maik, Wincenty Pujanek, Bogusław Szymański. W klasie B: Stanisław Ratajczak, Karol Skarski. W klasie C: Wiktor Ka­mieniarz, Stanisław Łaszczyńśki, Tadeusz Maik, Bronisław Matysiak, Broni­sław Nowacki, Paweł Olejniczak, Bole­sław Ostapowicz, Edmund Prządka, Władysław Ratajczak, Witold Ratajczak, Tadeusz Rydlewicz, Albin Rynek, Stani­sław Silczak, Bolesław Skomra, Jan Skórski, Stanisław Szymczak, Stanisław Szynkarek, Stanisław Szurkowski, Jan Tomczyk, Florian Werner, Stanisław Wiśniewski, Marcin Zajkiewicz, Bole­sław Zawieja, Jan Tylewicz, Musielak, Smigielski, Władysław Dudziak, Feliks Kozerski, Władysław Szulczyk, Roman Weroniczak, Adam Wargoś, Mieczysław Janaszak, Zygmunt Tomczyk.

Oprócz startów indywidualnych w różnych dziedzinach sportowych gniaz­do męskie brało również udział w po­kazach zbiorowych ćwiczeń wolnych z przyrządami na Zlotach Okręgowych i Wszechsokolich. Oddziały ćwiczące gniazda męskiego uprawiały gimnasty­kę, lekkoatletykę, piłkę ręczną, piłkę nożną, siatkówkę, tenis, oraz w krótkim okresie boks, kolarstwo i pływanie. Przewodnictwo Okręgu Leszczyńskiego wraz z Gronem Wychowania Fizyczne­go w 1924 r. tworzyli: Wł. Szurkowski, A. Mrowicki (prezes), T. Kozłowski, J. Chudziński, St. Szurkowski, L. Piosicki, Fr. Portalski, M. Jakisz.

Na zawodach okręgowych 2. X. 1921 r. startowali z gniazda męskiego w biegu na 100 m, skoku wzwyż, skoku w dal, podnoszeniu kulo-laski 25 kg: Maksy­milian Lang, Marceli Charaszkiewicz, Marian Jakisz, Stanisław Majewski, Władysław Ratajczak, Wiktor Szurkowski, Feliks Siąkowski. Z gniazda żeń­skiego startowały w biegu na 60 m, skoku przez linkę, rzucie piłką: Włady­sława Maszyńska, Józefa Szulczyk (I nagroda), Wanda Kaczmarek, Domagalska, Michalska, Preisówna.

W 1922 r. w Okręgu leszczyńskim ustąpili z urzędów: sekretarza — Ro­man Kościelniak, naczelnika — Stani­sław Szurkowski. Stanowiska po nich objęli: Jan Chudziński i Tomasz Koz­łowski.

W 1923 r. Okręg leszczyński liczył 12 gniazd, 591 członków - druhów 513, druhen 78, druhów ćwiczących 96, dru­hen ćwiczących 39, młodzieży — 96, męskiej — 49, żeńskiej 47, (wg „SOKO­ŁA" z dnia 15. III. 1923 r. Nr 6, Rok XXII, Poznań). Na Zjeździe Rady Okręgowej w Lesznie 25. II. 1923 r. do Za­rządu Okręgu Leszczyńskiego wybrani zostali: A. Mrowicki z Leszna (prezes), St. Kochowicz z Gostynia (wiceprezes), Wl. Szurkowski (sekretarz), J. Chudziń­ski (zastępca sekretarza), Wł. Zwierzyński (skarbnik), T. Kozłowski (naczelnik), St. Szurkowski (zastępca naczelnika). Prezesi z Rawicza, Rydzyny, Bukówca Górnego, Włoszakowic zostali radnymi. Zarząd podjął uchwałę, że gniazda któ­re zaproszą przedstawiciela na lustra­cję, obowiązane są do poniesienia kosz­tów jego podróży. Gniazda były ponad­to zobowiązane do abonowania „Soko­ła" i prowadzenia książek ewidencyj­nych. Lustracje w gniazdach przepro­wadzali: Tomasz Kozłowski, Wojciech Rydlewicz, Stanisław Szurkowski, Mie­czysław Szurkowski, Józefa Szulczyk, Wanda Kaczmarek, Maria Matecka. Szczególną opieką otaczano w „Sokole" najmłodsze pokolenie chętnie przystę­pujące do ćwiczeń — było to drugie, a później nawet trzecie pokolenie So­kołów reaktywujących działalność To­warzystwa w Lesznie. Wielu z tego mło­dego pokolenia przejęło funkcje swych rodziców w działalności „Sokoła", np. Wanda Kozłówska, Tadeusz Rydlewicz, Aleksandra Rydlewicz, Janina Chudziń-ska, Alfons Nowak, Małgorzata Nowak. Do młodzieży Sokolej przyjmowano od lat 14, do Sokolątek od lat 7. Młodzież Sokola brała również udział w kursach. Oprócz ćwiczeń wolnych, rekreacyjnych, przeprowadzono pogadanki z historii Polski, obyczajów, uczono tańców na­rodowych.

Gniazdo żeńskie po wyodrębnieniu się z gniazda męskiego uprawiało gim­nastykę, lekkoatletykę, piłkę ręczną (hazena), siatkówkę, tenis.

Druhny i druhowie pozdrawiali się zwrotem: Czołem, zwracali się do sie­bie druhno, druhu, bez względu na funkcję pełnioną w Towarzystwie. No­sili jednolite stroje — umundurowanie — z dystynkcjami na rękawie. Odznaki służbowe administracja, miała czerwo­ne, technika niebieskie. Związkowa opa­ska na rękawie — srebrny generalski wężyk, dzielnicowa — trzy paski szerokie srebrne, okręgowa — dwa paski szero­kie srebrne, gniazdo — jeden pasek szeroki srebrny. Legitymacje Sokole ze zdjęciem wydano w r. 1924 (gniazdo Leszno — 500 legitymacji). Obowiązko­wym strojem zlotowym na pochód męż­czyzn był mundur typu wojskowego, koszula amarantowa spięta pod szyją zapinką z emblematem „Sokoła", czap­ka z piórkiem sokolim, rozetką i emble­matem „Sokoła". Naczelnicy do ćwiczeń prowadzili z trąbką naczelnikowską. Po lewej stronie marynarki — munduru przy kieszonce była taśma z nazwę gniazda (na Zlot Wszechsokoli na odwrocie taśmy była również nazwa dzielnicy). Dla kobiet strój pochodowy stanowił granatowy kostium z paskiem, biała bluzka z długim rękawem, przy kołnierzyku granatowa wstążka dwucentymetrowa, czarne pończochy, czarne buty, czapka sokola z piórkiem, rozetką, emblematem „Sokoła". Przy kieszonce żakietu była taśma z nazwą gniazda.

Strój gimnastyczny zlotowy dla męż­czyzn to biały podkoszulek z emblema­tem „Sokoła", spodenki gimnastyczne, obuwie gimnastyczne: dla kobiet — biała bluzka z krótkim rękawem, wpu­szczana w szarawary granatowe sięgają­ce do połowy ud, czerwony pasek sze­rokości 5 cm (naczelniczki niebieski) czarne pończochy i czarne obuwie gim­nastyczne. Na głowie wstążka czerwo­na 4 cm, związana z tyłu głowy. Na bluzce z lewej strony taśma z nazwą gniazda (przepis mundurowy z 1935 r.). i

Przebieg Zlotu Okręgowego z 2 i 3 lipca 192f7 r. na 25-lecie „Sokoła" w Lesznie poznać można ze sprawozdania sekretarza Okręgu Tadeusza Rydlewicza, zamieszczonego w „Sokole" (Nr 19 Rok XLIV W-wa, 1. X. 1927 r., str. 229). Obchód jubileuszowy odbył się łącznie z projektowanym Zlotem Okręgowym oraz poświęceniem nowego boiska ćwi­czebnego. Odbyło się plenarne posie­dzenie Okręgu, na którym referat wy­głosił Józef Tylczyński — założyciel oraz pierwszy naczelnik gniazda w Lesznie. Uroczystości rozpoczęły się akademią w przeddzień Zlotu — 2 lipca. Wygło­szony na niej referat dotyczył historii założenia gniazda. Podczas akademii grała orkiestra. Uroczystości 3 lipca — w niedzielą — rozpoczęły się pobudką orkiestry 17 pułku ułanów (w którym służbę wojskową odbywała większość Sokołów), następnie odbyła się próba ćwiczeń zbiorowych, a po zbiórce wszystkich uczestników na boisku udano się w pochodzie na Mszę św. do kościoła. Po nabożeństwie pochód udał się na Rynek, gdzie nastąpiło powitanie Zlotu przez przedstawicieli miasta. Otwarcie Zlotu, powitanie władz i gości oraz wbijanie gwoździ jubileuszowych w drzewce sztandaru gniazda Leszno i wręczenie dyplomów pamiątkowych, od­były się w Strzelnicy. Po południu na boisku był koncert orkiestry wojskowej a później rozgrywka piłki nożnej Kościan-Leszno (2:2). O godzinie 16.30 na­stąpiło uroczyste poświęcenie boiska przez ks. Jankiewicza i wniesienie sztandaru narodowego. Następnie odbyły się ćwiczenia zapowiedziane w programie: ćwiczenia dowolne druhów, ćwiczenia druhen półkolem (wywijadłem) ćwiczenia zbiorowe Okręgu (dru­howie z żerdziami, druhny z wiankami, młodzież męska z laskami, żeńska z chorągiewkami).

W Zlocie uczestniczyli: prezes Dziel­nicy dh Wolski, naczelnik Dzielnicy dh Suligowski, członek Przewodnictwa Dzielnicy dh Maćkowiak. Z władz cy­wilnych i wojskowych obecni byli: sta­rosta Zenkteler, dowódca garnizonu płk Kustroń, dowódca 17 pułku ułanów płk Podhorski, liczne grono oficerów garnizonu, burmistrz miasta Sobkowiak.

Licznie przybyło Sokolstwo Okręgu leszczyńskiego oraz z sąsiadujących okręgów. Defilada odbyła się przed władzami Sokolimi oraz państwowymi i wojskowymi. Przyjmował ją prezes Dzielnicy dh Wolski. Odbyły się zawo­dy: bieg sztafetowy 4X100 m o nagro­dę przechodnią „Głosu Leszczyńskiego" dla Sokolstwa Dzielnicy Wlkp. Zdobyli ją druhowie z gniazda Poznań I przed Lesznem,

W biegu na 800 m nagrodę I miasta Leszna zdobył czołowy zawodnik gniaz­da Leszno dh Bronisław Nawrocki. II nagrodę zdobył Poznań, III i IV nagro­dę otrzymali z gniazda Leszno dh Anders i Szymczak. Po zakończeniu ćwi­czeń i zawodów odbyło się rozdanie nagród w obecności: burmistrza Sobkowiaka, prezesa Okręgu — Mrowickiego, prezesa gniazda — Szurkowskiego, przedstawiciela „Głosu Leszczyńskiego" — dh. Rzepki.

W 1929 r. ukonstytuował się Wydział Techniczny gniazda żeńskiego. Naczel­niczką została Józefa Szulczyk, podnaczelniczką Maria Matecka, Florentyna Nowak, sekretarką grona Stefania Ratajczak.

Okręgowy Wydział żeński przy prze­wodnictwie Okręgu leszczyńskiego ukonstytuował się w czerwcu 1932 r. Pier­wsze zebranie odbyło się 13 czerwca 1932 r. u dh. przewodniczącej Pelagii Parzyszowej. Obecne były: Orłowska, Wanda Kozlowska, Łucja Szurkowska, Anna Kozerska, Józefa Szulczyk, Zofia Ratajczak, Weronika Pietrzak i Janina Misiak. Zastępczynią przewodniczącej została dh Orłowska, sekretarką Wero­nika Pietrzak, skarbniczką Wanda Kozłowska, naczelniczką Józefa Szulczyk, zastępczynią Zofia Ratajczak. W 1933 r. przyjęto do naczelnictwa Weronikę Pie­trzak i Aleksandrę Rydlewicz. Okrę­gowy Wydział Sokolic został poszerzony 23 sierpnia 1934 r. o druhny: Wittową, Mrowicką, Samolewską, Helenę Gaszyk, Władysławę Nowacką, Bulińską, Marię Górecką. Do Okręgowego Wydziału gniazda żeńskiego należały: przewodni­cząca — Pelagia Parzyszowa (do 1935 r.), Krajewiczowa, Skopowska (do 1936 r.), Stanisława Kotlarska, Maria Kotlarska (skarbniczka, 1933 r.), Helena Smolanowiczowa (wiceprezeska), Janina Misiakowa (wiceprezeska 1936 r. później pre­zeska), Lid wina Rydlewicz (w 1935 r. przewodnicząca), Józefa Szulczyk (na­czelniczka), Stankowa, Maria Przewoź-niakowa (do 1936 r.), Wanda Kozłowska (skarbniczka), Łucja Szurkowska i Sta­nisława Leśna.

Referentką młodzieży została w 1935 r. Aleksandra Rydlewicz, kierowniczkami młodzieży starszej Wanda Kozłowska, Wanda Kaczmarek, Józefa Szulczyk.

Od r. 1937 Okręg Wydziału Sokolic stanowiły: przewodnicząca Stanisława Leśna, zastępca Lidwina Rydlewicz, Marta Kotlarska, sekretarka Weronika Pietrzak, skarbniczka Łucja Szurkowska, naczelniczka Józefa Szulczyk, członki­nie: Zofia Ratajczak, Władysława No-wacka, Helena Smolanowicz, Aleksan­dra Rydlewicz.

Do r. 1938 Zarząd „Sokoła" leszczyń­skiego stanowili: prezes Okręgu Broni­sław Kotlarski, wiceprezes Michał

Nowak, przewodniczący Okręgu Bole­sław Peukert, naczelnik Okręgu Stani­sław Szurkowski, zastępca Stanisław Ratajczak, naczelnik gniazda Tadeusz Rydlewicz, sekretarz Stanisław Szal (po J. Wstawskim), protokolant Hieronim Zaplata, prezeska Okręgu Helena Smola­nowicz, naczelniczka Okręgu Józefa Szul­czyk, naczelniczka gniazda Aleksandra Rydlewicz, kierowniczki młodzieży: Mał­gorzata Nowak, Pelagia Wilkówna, He­lena Leśna, sekretarka — Weronika Pietrzak. Opiekunami oddziału lekko­atletycznego byli: Stanisław Szurkow­ski i Władysław Szulczyk, trenerem młodzieży Władysław Ratajczak. Opie­kunami gniazda żeńskiego: Józefa Szul­czyk i Marta Matecka (do grudnia 1938 r.).

Administratorem majątku „Sokoła" był Franciszek Wróblewski, biblioteka­rzem Stanisław Wiśniewski, skarbni­kiem Czesław Muszyński, radnymi: To­masz Kozłowski, Grzegorzewski, liski. Kapelanem Sokolstwa Okręgu Leszno w 1937 r. był ks. dr Abt.

Referat opieki nad młodzieżą przy naczelnictwie okręgowym prowadzili: Skopowski, Jerzy Kermel i Tadeusz Rydlewicz. Instruktorami byli: Józef Czabajski, Stanisław Szal, Skopowski, Wanda Kozłowska, Stanisława Leśna, Maria Matecka.

Naczelnicy Okręgu, gniazda, brali udział w uroczystościach poświęcenia sztandaru okolicznych gniazd i okrę­gów, np. w 1923 r. w Bukówcu Gór­nym na poświęceniu sztandaru ofiaro­wanego przez druhów znajdujących się we Francji. Naczelniczka Józefa Szul­czyk była matką chrzestną na poświę­ceniu sztandaru w gnieździe Kąkolewo 18. VIII. 1935 r.

„Sokół" leszczyński wychował zastę­py wspaniałych lekkoatletów startują­cych na Zlotach w Poznaniu, Katowi­cach, Lwowie, Pradze, Belgradzie, Ber­linie. Gniazdo żeńskie reprezentowały: Józefa Szulczyk, Zofia Włodarczak, Maria Matecka, Florentyna Nowak, Stefania Ratajczak, Helena Rubiszew-ska, Helena Gaszyk, Zofia Ratajczak (sztafeta, biegi, rzut kulą, dyskiem, skok wzwyż, skok w dal). Z gniazda męskie­go startowali: Stanisław Szurkowski, Tadeusz Rydlewicz, Bronisław Nowacki, Jan Skórski, Mieczysław Janaszak, Jan Tomczyk, Bogusław Szymański, Wiktor Hałas, Adam Wargoś, Antoni Bańkowiak, Antoni Maik, Paweł Olejniczak. Sędziami na Zlotach i opieku­nami zawodników byli z gniazda Lesz­no: Tadeusz Rydlewicz, Stanisław Szur­kowski, Bernard Handke, Józefa Szul­czyk, Maria Matecka (np. na Zlocie w Katowicach 26-29. VI. 1937 r. z okazji 70 rocznicy powstania Sokolstwa Pol­skiego i 15 rocznicy powstania polskie­go Śląska).

Na Zlotach łączono program spor­towy z patriotycznym upamiętnianiem rocznic bohaterów narodowych, ważnych wydarzeń dziejowych. Np. w Poznaniu odbył się Zlot Ogólnosłowiański 28. VI. — 1. VII. 1929 r. podczas Polskiej Wystawy Krajowej, we Lwowie Zlot 15. IV.—18. VI. 1933 r. imienia Króla Jana Sobieskiego w 250 rocznicę odsieczy wiedeńskiej.

Oprócz zawodów lekkoatletycznych, ćwiczeń zbiorowych — pokazów opra­cowywano również pokazy taneczne (tańce narodowe) np. cała Polska tań­czy (oberek, kujawiak, trojak). W la­tach trzydziestych odbywały się w Le­sznie wiosenne zawody z jednostką woj­skową stacjonującą w Lesznie (55 p. piechoty, 17 p. ułanów) — strzeleckie i lekkoatletyczne. Urządzano obchody rocznicowe — 3 Maja, rocznica zgonu T. Kościuszki, uroczystości ku czci J. Paderewskiego, niekiedy łącznie z orkie­strą, chórem Dembińskiego. W „Sokolni" organizowano wieczory gwiazdko­we, spotkania w wieczór andrzejkowy (wróżby, lanie wosku), wieczory kata-rzynkowe (wróżby, wspólne śpiewanie). Co miesiąc odbywały się spotkania — „kominki", zaczynające się pieśnią „Sza, sza cisza już, szara już godzina, kominek się zaczyna...". Następowały występy zespołu tanecznego, konkursy, odczytywanie wesołych satyrycznych ogłoszeń kominkowych, popisy gry na pianinie Łucji Szurkowskiej i Włady­sławy Nowackiej, wróżby, pogadanki, konkursy.

W 1935 r. odbywały się regularne lekcje śpiewu. W Sokolni organizowano bale maskowe, zabawy, loterie fantowe, a latem tzw. wenty na ćwiczni miejskiej w Grodach Leszczyńskich, w Strzelnicy pokazy gimnastyczne i ta­neczne. Działał również amatorski zespół teatralny, do którego należeli: Bo­lesław Penkert, Bronisław PrzewozmaK, Maria Perzyńska, Zofia Włodarczak, Florentyna Nowak, Łucja Steinert, Wiktor Szurkowski, Bernard Handke, Jan Skórski, Wacław Hejnowicz, deko­ratorem był Adam Wieczorek. Najczę­ściej wystawiano komedie, reżyserowa­ne przez Mariana Płaczka, Bolesława Polewskiego, Tadeusza Semraua, Józefa Czabajskiego. Ogromnym powodzeniem cieszyły się wystawiane sztuki: „Damy i huzary", „Polacy w Ameryce", „Mysz kościelna", „Dżimbi", „Dwadzieścia dni kozy", „Hrabia Sosna-Bawialski", „Mar­cowy kawaler".

Latem gniazdo żeńskie i męskie urządzały wycieczki, także wycieczki w „nieznane" — do Błotkowa, Nietążkowa, Osiecznej, do lasu. Sprzyjały one utrwalaniu przyjaźni, łączności między zastępami ćwiczących i wspólnej zaba­wie. Również latem odbywały się obozy wypoczynkowe i kursy techniczne np. kurs dla naczelniczek przeprowadzono w ordynacji Zamoyskich w Kozłówce. W roku 1930 odbył się kurs sanitarny Czerwonego Krzyża dla 14 druhen z gniazda Leszno. W Poznaniu organizo­wano kursy dzielnicowe gimnastyczne na przyrządach i dla referentek młodzieży. Kursy okręgowe odbywały się w Lesz­nie — np. w 1935 r. w styczniu kie­rownikiem kursu był naczelnik Tadeusz Rydlewicz, a szefem technicznym Sta­nisław Majewski.

Ostatni rok działalności „Sokoła" przyniósł wiele zmian w naczelnictwie — wyjechał z Leszna naczelnik Tadeusz Rydlewicz do Kołomyi, gdzie również objął funkcję naczelnika „Sokoła" (1938 r.). Funkcję naczelnika gniazda męskiego w Lesznie objął Jan Tomczyk. Po ślubie z Tadeuszem Rydlewiczem (grudzień 1938 r.) wyjechała do Koło­myi Maria Matecka, zawodniczka, sę­dzia. Z funkcji naczelniczki gniazda zrezygnowała Aleksandra Rydlewicz, objęła tę funkcję Anna Cicha.

Ostatni zjazd Naczelniczek Okręgo­wych odbył się 5 marca 1939 r. w War­szawie w sali na Saskiej Kępie — udział wzięła Józefa- Szulczyk.

Ostatnie zebranie Wydziału Techni­cznego Sokolic w Lesznie odbyło się 16 kwietnia 1939 r. w Ćwiczni Miejskiej. Uczestniczyły w nim: naczelniczka Anna Cicha, Aleksadra Rydlewicz, Zofia Ra-tajczak, Weronika Pietrzak, Stanisława Lepkowska, Pelagia Wilkówna, Helena Leśna i Józefa Szulczyk. Ostatni Zlot Dzielnicowy zorganizowano 29. VI.— 2. VII. 1939 r. w Poznaniu — z Okręgu Leszczyńskiego brało udział 80 druhen ćwiczących, 70 uczestników młodzieży żeńskiej. Ostatnie zebranie Okręgowego Wydziału Sokolic odbyło się w sierpniu 1939 r. w Hotelu Bristol u dh. Heleny Smolanowiczowej. Obecne były: przewodnicząca Stanisława Leśna druhny: Helena Smolanowicz, Józefa Szulczyk, Małgorzata Nowak, Helena Leśna, We­ronika Pietrzak.

Wrzesień 1939 r. był tragiczny dla Ojczyzny i narodu. Wielu Sokołów od­dało życie za działalność patriotyczną w „Sokole". Zginęli rozstrzelani w 1939 r. w Lesznie: Prezes Okręgu Leszno — dh Bronisław Kotlarski, sekretarz Okrę­gu — dh Stanisław Szal, dr Opatrny, Samolewski. Naczelnik Tadeusz Rydlewicz został aresztowany i uwięziony w Kołomyi, w Stanisławowie — wszel­ki ślad po nim zaginął, Maria Matecka, wywieziona z rodzinami polskimi do Kazachastanu, wróciła do Polski po wojnie na mocy repatriacji. Wiele So­kolic i Sokołów wywieziono na przy­musowe roboty, do obozów pracy, do pracy przy kopaniu rowów obronnych, m. in. Weronikę Pietrzak i Aleksandrę Rydlewicz.

Po wojnie pozostała przy życiu grupa Sokołów próbowała wznowić działal­ność „Sokoła". Rozmowy prowadzili: Wojciech Górecki, Michał Nowak, Woj­ciech Rydlewicz, Wojciech Ptasik, Jan Tomczyk i Józefa Szulczyk. 28. VIII. 1946 r. Towarzystwo zwołało zebranie organizacyjne, które skupiło około 50 osób. Wystąpiono do władz Leszna z prośbą o rejestrację, mężczyźni rozpo­częli treningi w ćwiczni miejskiej. Jed­nakże Towarzystwo nie otrzymało zgo­dy na rejestrację i w 1947 r. zostało ostatecznie rozwiązane (Akta Starostwa Pow. Leszcz. PAP-58).